Tự lập độc hại (toxic independence) là trạng thái một người luôn cố xoay xở mọi việc, ngay cả khi quá sức, đồng thời né tránh sự hỗ trợ từ người khác. Bề ngoài, họ trông có vẻ mạnh mẽ, tự chủ, nhưng thực chất đang tự cô lập mình khỏi các mối quan hệ và nguồn lực cần thiết cho sức khỏe tinh thần.
Dù không phải là một chẩn đoán bệnh lý chính thức trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM), hiện tượng này vẫn được giới chuyên môn cảnh báo vì những hệ lụy lâu dài.
Tiến sĩ Yasmine Saad, Giám đốc trung tâm Madison Park Psychological Services (New York, Mỹ), phân biệt rõ: Tự lập lành mạnh là chủ động chăm sóc bản thân nhưng vẫn sẵn sàng nhận hỗ trợ khi cần. Ngược lại, tự lập độc hại là đặt cái tôi lên trên hết và cự tuyệt mọi sự giúp đỡ.
Ở góc độ lâm sàng, Elizabeth Winkler, nhà trị liệu hôn nhân và gia đình tại Beverly Hills, California (Mỹ), cho rằng khuynh hướng này thường bắt nguồn từ những trải nghiệm sớm, khi việc xin giúp đỡ gắn với cảm giác bất an hoặc thất vọng.
Việc quá dựa vào bản thân vì thế trở thành một cơ chế thích nghi, đẩy sự dễ tổn thương ra ngoài vùng an toàn và dần hình thành thói quen khép mình. Trong nhiều trường hợp, trạng thái này cũng xuất hiện muộn hơn như một phản ứng phòng vệ sau các tổn thương trong mối quan hệ, khi con người lựa chọn cô lập để cảm thấy an toàn hơn. Cụ thể, bà chỉ ra một số dấu hiệu điển hình.
Ảnh minh họa: Freepik
Không bao giờ xin giúp đỡ
Người có xu hướng này xem khả năng tự xoay xở là thước đo giá trị bản thân. Từ sự cố nhỏ nơi công sở đến biến cố lớn như mất việc, tang chế, họ đều tự gánh vác.
Theo nhà trị liệu Elizabeth Winkler (California, Mỹ), những người này cảm thấy khó chịu ngay cả khi chỉ nghĩ đến việc nhờ vả. Điều này đẩy họ đến nguy cơ căng thẳng (stress), trầm cảm và kiệt sức (burnout), bởi họ đã từ chối "liều thuốc" giảm tải quan trọng nhất là sự chia sẻ.
Báo cáo của CDC, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, cho thấy cảm giác cô đơn và thiếu hỗ trợ xã hội có liên quan chặt chẽ tới căng thẳng kéo dài, trầm cảm và lo âu, đặc biệt ở những người ít kết nối.
Xem sự phụ thuộc là yếu đuối
Họ thường đánh giá thấp những người hay nhờ cậy bạn đời hoặc đồng nghiệp. Với họ, để lộ sự dễ bị tổn thương là điều đáng xấu hổ thay vì là một phần tự nhiên của sự gắn kết. Tư duy này khiến họ luôn giữ khoảng cách, khó mở lòng ngay cả với vợ hoặc chồng mình.
Không tin tưởng người khác
Trong làm việc nhóm, người tự lập độc hại tin rằng "muốn tốt thì phải tự làm". Tiến sĩ Saad lý giải, họ sợ nếu không nắm toàn quyền kiểm soát, mọi việc sẽ đổ vỡ hoặc bản thân sẽ bị phản bội. Nhu cầu kiểm soát cực đoan này khiến họ không thể giao việc cho ai, dẫn đến quá tải.
Luôn ở trạng thái phòng vệ
Thay vì cảm giác an toàn, họ hành động dựa trên nỗi sợ rủi ro. Ngay cả khi kiệt sức, họ vẫn cố giữ hình ảnh tự chủ để bảo vệ bản thân. Elizabeth Winkler cho rằng thói quen này thường bắt nguồn từ những tổn thương trong quá khứ, khi việc nhờ vả từng mang lại cảm giác bất an hoặc thất vọng.
Cách thoát khỏi cái bẫy 'tự lập'
Để thay đổi, bạn cần nhìn nhận việc nhận sự giúp đỡ theo hướng thực tế hơn: Chia sẻ trách nhiệm giúp công việc hiệu quả hơn và giảm bớt căng thẳng.
Tiến sĩ Saad khuyên nên bắt đầu từ những việc nhỏ, ít áp lực như chấp nhận một lời mời ăn trưa hay nhận một món quà mà không cảm thấy mắc nợ. "Khi học cách bớt kiểm soát, bạn vẫn giữ được sự tự chủ nhưng sẽ sống nhẹ nhõm và kết nối hơn", bà nói.
Ngọc Ngân (Theo Yahoo Life)