Hướng gió hé lộ thảm kịch rò rỉ khuẩn than năm 1979

Một buổi sáng như bao ngày, ông Lazar 64 tuổi, dậy sớm, nhấp cốc trà quen thuộc rồi bước đến nhà máy gốm. Nhưng chỉ ít giờ trôi qua, ông buộc phải trở về nhà vì một cơn sốt, người ta chẩn đoán ông bị cảm lạnh.

Sáng hôm sau, những nhân viên mặc đồ bảo hộ kỳ lạ xuất hiện và đưa ông vào bệnh viện. Thế nhưng chỉ vài ngày sau đó, gia đình ông bỗng được cảnh sát yêu cầu có mặt rồi áp tải đến nghĩa trang.

Trước mắt họ là một chiếc quan tài, bên trong đổ đầy vôi và bọc kín bằng nhựa. Bác sĩ chỉ nói ông Lazar chết vì bệnh than. Còn vì sao và bằng cách nào, tuyệt nhiên không một ai giải thích. Trên giấy chứng tử chỉ ghi vỏn vẹn 2 chữ: “nhiễm trùng”.

Nỗi sợ hãi tột cùng lập tức bao trùm. Cả gia đình ông bị cưỡng chế tiêm vắc-xin, uống kháng sinh và bị dọa rằng bất kỳ ai từng tiếp xúc với ông cũng sẽ chết nếu không tuân theo.

Ông Lazar không phải là trường hợp duy nhất. Tại Sverdlovsk, Liên Xô năm 1979, cũng có hàng chục người dân bất ngờ đổ bệnh và tử vong vì suy hô hấp chỉ trong vài ngày. Ít nhất 64 sinh mạng bị cướp đi - đây được ghi nhận là đợt bùng phát bệnh than thể hô hấp lớn nhất trong lịch sử.

Chính quyền tuyên bố thảm kịch bắt nguồn từ thịt bò nhiễm bệnh bán chui ở chợ đen. Nhưng tình báo Mỹ lại tin vào kịch bản hoàn toàn khác: một vụ rò rỉ mầm bệnh chết người từ căn cứ quân sự bí mật. Vậy đâu mới là sự thật?

Bạn đang nghe Podcast Giải mã, xuất bản vào trưa thứ Năm hàng tuần trên báo VnExpress.

Để hiểu được chuyện gì đã xảy ra với ông Lazar và những người dân Sverdlovsk, trước hết chúng ta cần biết thứ họ đang đối mặt đáng sợ đến mức nào.

Bệnh than do vi khuẩn than gây ra. Bản chất của loại vi khuẩn này vốn chỉ xuất hiện ở gia súc và hoàn toàn không lây lan giữa người với người.

Chúng chỉ có thể xâm nhập vào cơ thể qua ba con đường: vết thương hở qua da, đường tiêu hóa khi tiêu thụ thịt nhiễm bệnh và đường hô hấp khi hít phải khuẩn than. Trong đó, lây nhiễm qua hô hấp là con đường nguy hiểm nhất vì bào tử than có kích thước siêu nhỏ, dễ dàng đi sâu vào phổi và tàn phá hệ hô hấp.

Tại Sverdlovsk, mọi chuyện bắt đầu vào tháng 4 năm 1979 khi ca bệnh đầu tiên khởi phát. Bệnh nhân sốt, ho, mệt mỏi và thoạt nhìn giống hệt triệu chứng của một cơn cúm thông thường.

Nhưng rồi, khung cảnh kinh hoàng bắt đầu diễn ra ở các quận phía Nam thành phố. Báo Novaya Gazeta của Nga ghi nhận những cái chết bất đắc kỳ tử diễn ra dồn dập: một thanh niên bỗng nhiên ngã gục ngay trên xe điện khi đang đi tìm việc; một người đàn ông đến phòng khám để kiểm tra sức khỏe, nhưng rồi tử vong ngay tại đó. Những người vừa xuất hiện triệu chứng giống cảm cúm có thể qua đời chỉ sau vài ngày.

Theo tài liệu của giáo sư Meselson, bước ngoặt chỉ xuất hiện vào ngày thứ sáu sau ca bệnh đầu tiên.

Một bác sĩ giải phẫu tiến hành mổ tử thi một người đàn ông 37 tuổi. Khi quan sát, bà thấy hạch bạch huyết và phổi bị tổn thương nặng, kèm tình trạng xuất huyết màng não và nhận ra đó chính là bệnh than. Chẩn đoán sau đó được các chuyên gia từ Moscow xác nhận.

Ngay khi xác định được căn bệnh, một chiến dịch phòng chống dịch bệnh được thiết lập.

Tất cả bệnh nhân được đưa về một bệnh viện duy nhất thành khu bệnh truyền nhiễm. Hàng chục nghìn người dân được tiêm vắc-xin, người nhà nạn nhân phải uống kháng sinh dự phòng. Thịt không rõ nguồn gốc bị tịch thu rồi đốt, tờ rơi và đài phát thanh liên tục cảnh báo. Nhà cửa, cây cối được phun rửa, những con đường đất quanh khu vực được rải nhựa, và toàn bộ chó hoang bị bắn hạ với lý do "ngăn chặn động vật lây bệnh". Người chết được đưa thẳng ra khu đất riêng trong nghĩa trang, bên trong quan tài phủ đầy vôi bột.

Đến giữa tháng 5, đợt dịch bắt đầu dịu bớt, nhưng những nghi vấn thì vẫn còn nguyên đó. Căn bệnh than đã được phát hiện nhưng nguồn cơn gây ra dịch bệnh thì vẫn chưa có lời giải thích thỏa đáng.

Vào thời điểm bấy giờ có hai luồng thông tin được đưa ra.

Phía chính quyền Liên Xô tuyên bố nguyên nhân là do người dân ăn phải thịt của gia súc nhiễm bệnh.

Suốt hơn 10 năm, Liên Xô bảo vệ luận điểm này một cách tuyệt đối.Họ giải thích rằng: do tình trạng thiếu hụt thực phẩm vào cuối thập niên 70, nhiều nông dân đã mua bột xương chưa tiệt trùng làm thức ăn chăn nuôi khiến bò mắc bệnh. Vì xót của, họ không khai báo mà lén mổ thịt, đem bán ra các "chợ đen" khiến dịch bệnh than bùng phát.

Sự bài bản này không chỉ thuyết phục dư luận trong nước mà còn được lòng quốc tế. Theo cuốn sách "Anthrax" của nhà nhân chủng học y tế Jeanne, vào năm 1988, Liên Xô đã cử các quan chức y tế cấp cao sang tận Washington D.C., Mỹ để giải trình. Tại đây, phái đoàn Liên Xô đã trưng ra những bản đồ dịch tễ và hồ sơ y tế vô cùng chi tiết, chỉ rõ từng ca bệnh đều có liên kết mật thiết với các khu chợ bán thịt lậu.

Chính sự chuẩn bị kín kẽ và các chứng cứ y khoa có vẻ hoàn hảo này đã khiến nhiều nhà khoa học phương Tây tin vào giả thuyết này. Theo Boston Globe, khi phái đoàn y tế Liên Xô sang Mỹ trình bày hồ sơ, nhà sinh học đoạt giải Nobel - Joshua đã viết trong một bản ghi nhớ rằng: "Lời giải thích của Liên Xô rất có thể là sự thật".

Thế nhưng, đằng sau lời giải trình có vẻ hoàn hảo ấy lại là những điểm bất hợp lý.

Theo cuốn sách The Dead Hand, đã có những người nhận ra sự bất thường ngay từ những ngày đầu tiên. Hai bác sĩ giải phẫu tử thi người Liên Xô đã nhận thấy tổn thương trên cơ thể nạn nhân không giống với biểu hiện của bệnh than lây qua đường tiêu hóa. Họ lén ghi chép, chụp ảnh, giữ lại mẫu mô, nhưng không dám công khai cho công chúng.

Mãi đến khi Liên Xô sụp đổ, nhóm của giáo sư Meselson được phép đến Sverdlovsk thì những mâu thuẫn ấy mới được đưa ra rõ ràng hơn.

Một là,nếu bệnh nhân mắc bệnh than do ăn thịt bị nhiễm bệnh thì tổn thương nặng nhất phải nằm ở đường tiêu hóa. Nhưng loạt 42 ca khám nghiệm cho thấy 100% nạn nhân đều bị hoại tử xuất huyết ở hạch lồng ngực và chỉ có 9 ca viêm hạch ở ruột. Bên cạnh đó theo giáo sư Meselon, tổn thương xuất huyết nhẹ ở đường tiêu hóa trong các ca khác là do vi khuẩn từ phổi lan theo đường máu xuống. Nói cách khác, có thể mầm bệnh đi vào cơ thể qua quá trình hít thở, không phải qua đường ăn uống.

Điểm thứ hai, ban đầu phía Liên Xô khẳng định rằng người dân mắc bệnh vì mua phải thịt nhiễm khuẩn than ở chợ đen. Nếu điều đó là thật, các ca bệnh phải xuất hiện rải rác một cách ngẫu nhiên trên khắp thành phố.

Thế nhưng theo kết quả điều tra của nhóm giáo sư Meselon, sự thật lại hoàn toàn khác.

Trong số hơn 60 ca tử vong được xác minh, có tới 57 người nằm trong một dải hẹp dài khoảng 4 km, bắt đầu từ Khu phức hợp quân sự số 19và kéo dài xuống tận ranh giới phía nam thành phố. Thậm chí, gia súc chết ở 6 ngôi làng nằm xa tới 50km về phía nam cũng nằm trên đúng trục đường đó. Mô hình phân bố hẹp và kéo dài hệt như một vệt sơn này là dấu vết đặc trưng của việc vi khuẩn than phát tán qua đường không khí.

Và điểm thứ ba, theo trạm quan trắc tại sân bay Koltsovo, trong suốt khoảng thời gian xảy ra phơi nhiễm, chỉ có duy nhất ngày thứ Hai là xuất hiện luồng gió Bắc thổi liên tục từ 4 giờ sáng đến 7 giờ tối. Hướng gió này trùng khớp hoàn hảo với trục phân bố của các nạn nhân và hầu như không hề xuất hiện lại trong phần còn lại của tháng. Vài ngày sau luồng gió định mệnh đó, con người và gia súc trên đúng trục đường này bắt đầu có dấu hiệu nhiễm bệnh.

Điều này chứng minh rằng hướng gió ấy đã mang theo những khuẩn than phát tán trong không khí khiến hàng loạt người dân sống trong trục đường đó đồng loạt nhiễm bệnh.

Và từ đây, nghi vấn lớn nhất của vụ Sverdlovsk dần hiện rõ: nếu bào tử than đã phát tán qua không khí, nguồn phát tán đó nằm ở đâu?

Thực ra, giả thuyết về một vụ rò rỉ vi khuẩn đã xuất hiện từ khá sớm. Ngay từ cuối năm 1979, tình báo Mỹ đã quyết không tin vào giả thuyết thịt nhiễm bệnh. Họ đưa ra một giả thuyết hoàn toàn trái ngược khi cho rằng nguyên nhân thực sự là một vụ rò rỉ vũ khí sinh học từ Khu phức hợp quân sự số 19, một cơ sở quân sự được bảo vệ nghiêm ngặt ở phía nam thành phố.

Dựa trên các báo cáo tình báo và hình ảnh vệ tinh theo dõi thành phố Sverdlovsk, phía Mỹ phát hiện những dấu hiệu bất thường xung quanh Khu phức hợp quân sự số 19: đường sá bị phong tỏa, các biện pháp khử trùng quy mô lớn được triển khai và người dân xung quanh khu vực này bất ngờ được yêu cầu tiêm các loại vaccine lạ. Phía tình báo Mỹ tin rằng, một tai nạn rò rỉ vi khuẩn đã xảy ra bên trong bức tường của Khu phức hợp quân sự này.

Đến đầu những năm 1980, trong khi Mỹ khẳng định thảm họa tại Sverdlovsk là một vụ rò rỉ vũ khí sinh học bí mật thì Liên Xô kiên quyết bác bỏ và coi đó là chiến dịch tuyên truyền vu khống của phương Tây.

Cuộc khẩu chiến giữa hai cường quốc kéo dài suốt hơn một thập kỷ trong bế tắc. Cho đến năm 1992, Tổng thống Nga Boris Yeltsin chính thức lên tiếng qua cuộc phỏng vấn với báo chí rằng các hoạt động nghiên cứu từ Khu phức hợp quân sự số 19 chính là nguyên nhân gây ra dịch bệnh.

Lời nói này đã mở đường cho Giáo sư Meselson - người đã theo dõi vụ việc từ đầu dẫn một nhóm nhà khoa học trực tiếp sang Nga điều tra.

Sau quá trình điều tra chi tiết, nhóm của giáo sư Meselson kết luận: Vào buổi chiều ngày thứ Hai, trong khoảng từ 1h30 đến 4h, hệ thống của Khu phức hợp quân sự số 19 đã gặp sự cố. Một đám mây bào tử bệnh than với lượng ước tính rất nhỏ, chỉ từ vài miligam đến dưới 1 gam đã lọt ra ngoài và bị gió thổi bay về phía nam, gieo rắc cái chết cho toàn bộ những người nằm trên đường đi của nó.

Đến đây, sự thật về nguồn gốc mầm bệnh đã rõ. Nhưng một câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: làm cách nào mà vi khuẩn than có thể thoát ra từ một cơ sở quân sự được bảo vệ nghiêm ngặt như vậy?

Câu trả lời đến nay vẫn chưa được xác thực. Hồ sơ kỹ thuật của sự cố chưa bao giờ được công bố và chính nhóm giáo sư Meselson thừa nhận họ không xác định được điều gì đã gây ra vụ phát tán.

Lời khai nổi tiếng nhất thuộc về Tiến sĩ Ken Alibek, cựu phó giám đốc chương trình vũ khí sinh học Liên Xô. Trong cuốn sách Biohazard xuất bản năm 1999, ông kể rằng: Vào thứ Sáu cuối tháng 3, một kỹ thuật viên ở xưởng sấy đã tháo bộ lọc khí bị tắc và để lại mẩu giấy nhắn: "Bộ lọc bị tắc, tôi đã tháo, cần thay mới".

Tuy nhiên, viên sĩ quan trực ca chiều đã quên không ghi điều này vào sổ giao ca. Hậu quả là quản lý ca đêm đến, đọc sổ không thấy bất thường liền ra lệnh khởi động máy. Bụi chứa vi khuẩn than cứ thế theo ống xả tống thẳng ra không khí.

Tuy nhiên, lời khai này có 2 lỗ hổng. Thứ nhất, Alibek không trực tiếp có mặt ở Sverdlovsk mà chỉ nghe câu chuyện này qua lời kể lại của người đồng nghiệp cấp cao tại chương trình vũ khí sinh học Liên Xô. Thứ hai, mốc thời gian rò rỉ vi khuẩn mà ông đưa ra mâu thuẫn hoàn toàn với dữ liệu điều tra. Alibek khẳng định sự cố xảy ra vào ca đêm thứ Sáu. Thế nhưng, dữ liệu khí tượng và hướng gió mà nhóm giáo sư Meselson thu thập lại chỉ ra rằng vụ rò rỉ xảy ra vào thứ Hai.

Hơn bốn thập kỷ trôi qua, gia đình các nạn nhân vẫn chưa có một câu trả lời trọn vẹn. Bà Lidia, con gái ông Lazar, ngậm ngùi chia sẻ rằng: chưa từng có ai chính thức thừa nhận với gia đình bà rằng cha bà đã mất vì sự tắc trách làm rò rỉ vi khuẩn. Và chưa một ai chính thức lên tiếng xin lỗi.

Như vậy, giả thuyết về việc vi khuẩn thoát ra ngoài qua chiếc bộ lọc ở hệ thống thông gió tuy được nhắc đến nhiều nhất, nhưng đến nay vẫn chưa một ai có thể chứng minh được có chính xác hay không. Rốt cuộc chuyện gì đã diễn ra bên trong Khu 19 ngày hôm đó cho đến nay vẫn là một bí ẩn.

Cảm ơn bạn đã nghe Giải mã. Hẹn gặp lại ở tập tiếp theo.