Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ: Từng đồng ngân sách phải được sử dụng hiệu quả

Sáng 12/11, tại phiên chất vấn của Quốc hội, các đại biểu ghi nhận những chuyển biến trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời đề nghị Bộ trưởng Vũ Hải Quân làm rõ giải pháp sử dụng hiệu quả nguồn lực, đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và giảm thủ tục cho người dân.

Phát biểu mở đầu, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết sau gần hai năm triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã đạt nhiều kết quả, từ hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng đến từng bước làm chủ công nghệ lõi.

 

 

Bộ trưởng KHCN Quốc hội sáng 12/11

Riêng Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình cấp có thẩm quyền ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền 195 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có 11 luật và một nghị quyết đặc thù được Quốc hội thông qua. Đến nay, thể chế phục vụ triển khai Nghị quyết 57 cơ bản được hoàn thiện.

Nguồn ngân sách dành cho lĩnh vực này tăng từ 75.000 tỷ đồng năm 2025 lên 95.000 tỷ đồng năm 2026, dự kiến đạt 120.000 tỷ đồng năm 2027. Việt Nam đã bước đầu làm chủ một số công nghệ lõi như mạng 5G, robot, thiết bị bay không người lái (UAV), camera AI và công nghệ vaccine.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Bộ trưởng chỉ ra một số khó khăn trong giải ngân kinh phí, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và kết nối dữ liệu. Đây cũng là những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm, đề nghị làm rõ trách nhiệm, lộ trình khắc phục và hiệu quả thực tế.

Đẩy nhanh giải ngân nhưng phải sử dụng hiệu quả ngân sách

Chất vấn về nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ, đại biểu Hoàng Minh Hiếu nêu thực tế năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhưng đến hết tháng 10 tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 42,2% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước.

Đại biểu cũng dẫn số liệu hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán. Ông đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm và cơ sở đề xuất tăng ngân sách lên 120.000 tỷ đồng năm 2027.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết việc phân bổ kinh phí liên quan trách nhiệm của ba bên. Các bộ, ngành, địa phương lập dự toán, xác định nhiệm vụ và sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí. Việc chậm trễ có thể xảy ra ở nhiều khâu, trong đó có công tác tổng hợp dự toán của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Giải thích thêm về nguyên nhân giải ngân chậm, Bộ trưởng cho biết trước hết là quy mô nguồn lực tăng đột biến. Trước đây, chi thường xuyên cho khoa học công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng, nhưng hiện tổng kinh phí, bao gồm chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã tăng gấp 7 lần.

Cùng với đó là độ trễ trong hoàn thiện chính sách. Nghị quyết 57 được ban hành tháng 12/2024, trong khi nhiều quy định cụ thể hóa đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các nhiệm vụ.

Cách xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ cũng có sự thay đổi căn bản. Trước đây, các đề tài chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học, còn hiện nay cần bắt đầu từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học và những đơn vị có nhu cầu ứng dụng. "Cách làm này khó hơn, dù kinh phí cấp nhiều hơn", ông Quân nói.

Nguyên nhân cuối cùng là năng lực tổ chức thực hiện chưa đồng đều, một số cơ quan, đơn vị còn tâm lý e ngại khi triển khai nhiệm vụ mới.

Để khắc phục, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc trực tiếp với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định để rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.

Bộ trưởng cho rằng áp lực giải ngân rất lớn khi doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang cần nguồn lực để triển khai các ý tưởng, sản phẩm mới. Tuy nhiên, việc đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với hiệu quả sử dụng vốn.

"Áp lực giải ngân là có, áp lực doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo cần kinh phí là có. Nhưng áp lực hơn nữa là từng đồng ngân sách phải được sử dụng hiệu quả", ông nhấn mạnh.

Đưa nhà khoa học đến doanh nghiệp giải quyết bài toán thực tế

Một trong những định hướng được Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh là chuyển từ nghiên cứu chủ yếu dựa trên đề xuất của nhà khoa học sang giải quyết những bài toán đặt ra từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Đại biểu Lê Công Đỉnh (Tây Ninh) dẫn kết quả triển khai các chương trình khoa học công nghệ, trong đó Thủ tướng đã giao 20 bài toán lớn cho 10 bộ, ngành và ban hành danh mục 30 sản phẩm công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, số lượng sản phẩm được thương mại hóa còn hạn chế. Chương trình công nghệ cao mới có 47 sản phẩm, các nhiệm vụ độc lập có 20 sản phẩm được thương mại hóa và ứng dụng thực tế.

Ông đề nghị làm rõ nguyên nhân và giải pháp đưa nhiều kết quả nghiên cứu trở thành sản phẩm hàng hóa phục vụ thị trường.

Theo Bộ trưởng, hoạt động nghiên cứu lâu nay chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học. Cách làm này có ưu điểm là khuyến khích sáng tạo, khám phá tri thức mới, nhưng nếu chỉ triển khai một chiều sẽ khó gắn kết với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Vì vậy, cùng với việc phát huy sáng tạo của đội ngũ nghiên cứu, cần bổ sung cách tiếp cận từ thị trường, để doanh nghiệp đặt hàng những vấn đề cần giải quyết và các nhà khoa học tham gia tìm giải pháp.

Dẫn chứng về khả năng kết nối giữa nghiên cứu và thị trường, Bộ trưởng cho biết từ đầu năm đến nay, khoảng 80.000 ý tưởng, sản phẩm khoa học công nghệ đã được đưa lên sàn giao dịch công nghệ Techmart, trong đó khoảng 8.000 giao dịch thành công, tổng giá trị khoảng 13 tỷ đồng.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) cũng nêu thực tế đầu tư của khu vực doanh nghiệp tư nhân cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số còn thấp so với các nước trong khu vực. Chỉ 8,8% doanh nghiệp có đổi mới sản phẩm và 3,9% có hợp tác về khoa học công nghệ.

Theo Bộ trưởng, dù pháp luật cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong hơn 300 quỹ hiện có, phần lớn thuộc doanh nghiệp nhà nước. Nguồn vốn của khối này chiếm hơn 85% tổng quy mô các quỹ. Để thúc đẩy ứng dụng công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thí điểm mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng AI, tham khảo kinh nghiệm Singapore.

Theo đó, doanh nghiệp có nhu cầu cải tiến sản xuất, kinh doanh bằng AI nhưng thiếu nhân lực sẽ được kết nối với chuyên gia, nhà khoa học từ các trường đại học, tổ chức nghiên cứu. Bộ đóng vai trò kết nối và hỗ trợ kinh phí tối đa 3 tỷ đồng cho nhiệm vụ để chuyên gia phát triển, ứng dụng giải pháp tại doanh nghiệp.

"Phải đi đến từng doanh nghiệp", ông Quân nói, nhấn mạnh doanh nghiệp cần trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi nhu cầu thực tế dẫn dắt hoạt động nghiên cứu. Bộ cũng đề nghị mỗi địa phương lựa chọn 3-5 doanh nghiệp có tiềm năng để tập trung hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Lan đặt ra là những khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ, ảnh hưởng đến việc thành lập doanh nghiệp khởi nguồn từ viện nghiên cứu, trường đại học và đưa sản phẩm ra thị trường.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết việc định giá tài sản trí tuệ hiện gặp 5 khó khăn, gồm khó dự báo giá trị thương mại, thiếu dữ liệu tham chiếu, hồ sơ tài sản chưa đầy đủ, thiếu chuyên gia định giá và tâm lý e ngại của người có thẩm quyền quyết định.

Theo ông, giá trị thương mại của kết quả nghiên cứu có thể lớn gấp nhiều lần chi phí đầu tư ban đầu, khiến việc xác định giá chuyển giao không đơn giản. Bên cạnh đó, nguồn vốn đầu tư mạo hiểm, hạ tầng thử nghiệm và năng lực tổ chức thương mại hóa cũng cần tiếp tục được cải thiện.

Để tháo gỡ, Bộ đã chỉ đạo các đơn vị trực tiếp làm việc với viện nghiên cứu, trường đại học có tài sản trí tuệ, hỗ trợ thí điểm định giá từng sản phẩm cụ thể, từ đó xây dựng hướng dẫn phù hợp và tạo điều kiện chuyển giao công nghệ ra thị trường.

Chuyển đổi số phải giảm thủ tục cho người dân, giảm việc cho cán bộ

Trong lĩnh vực chuyển đổi số, các đại biểu ghi nhận những nỗ lực của Bộ Khoa học và Công nghệ trong hoàn thiện hạ tầng, kết nối dữ liệu và trực tiếp khảo sát tại cơ sở để tháo gỡ khó khăn.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Hà Nội) đánh giá Bộ trưởng đã trực tiếp xuống cơ sở, nhận diện những bất cập và triển khai giải pháp. Tuy nhiên, ông đặt vấn đề liệu các giải pháp này có thực sự giảm khối lượng công việc hay chỉ bổ sung công nghệ để xử lý những quy trình vốn đã chồng chéo.

Đại biểu đề nghị làm rõ nhiệm vụ, biểu mẫu, quy trình nào sẽ được bãi bỏ, ai chịu trách nhiệm điều phối giữa các bộ, ngành và khi nào có thể đo lường số giờ làm việc thực tế được giảm cho cán bộ cấp xã.

"Chuyển đổi số thành công không phải khi cán bộ sử dụng thành thạo nhiều phần mềm hơn, mà khi họ không còn phải làm những việc không cần thiết", ông Việt nói.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân chia sẻ đây cũng là vấn đề ông quan tâm trong quá trình triển khai chuyển đổi số tại cơ sở. Sau nhiều nỗ lực đầu tư và ứng dụng công nghệ, điều quan trọng là người dân có thực sự được giảm thủ tục, cán bộ có bớt phải sử dụng nhiều phần mềm và giảm gánh nặng công việc hay không.

Theo Bộ trưởng, mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính là phục vụ người dân, vì vậy mức độ hài lòng của người dân phải là một trong những thước đo quan trọng nhất.

Ngay cả khi toàn bộ dịch vụ công được cung cấp trực tuyến toàn trình, hiệu quả chuyển đổi số vẫn cần được đánh giá bằng sự thuận tiện, trải nghiệm và mức độ hài lòng của người sử dụng.

Bộ trưởng cho biết sau khi Luật Chuyển đổi số được ban hành, Bộ đã xây dựng các nghị định, thông tư hướng dẫn, trong đó có tiêu chí đánh giá mức độ hài lòng của người dân đối với dịch vụ công. Bộ đang phối hợp với địa phương triển khai các tiêu chí này để đo lường hiệu quả thực tế.

Trước đó, đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) nêu nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia đã ghi nhận gần 5 tỷ giao dịch, cho thấy kết quả bước đầu trong kết nối dữ liệu. Tuy nhiên, vẫn còn 34/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành chưa đồng bộ về Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Trong 8 cơ sở dữ liệu trọng yếu đã kết nối, 7 cơ sở dữ liệu vẫn đồng bộ ngoại tuyến.

Điều này khiến người dân ở một số nơi phải cung cấp lại những thông tin cơ quan nhà nước đã có, trong khi cán bộ cơ sở sử dụng nhiều phần mềm để giải quyết công việc.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân giải thích dữ liệu được lưu trữ tại nhiều cơ quan, đơn vị trong thời gian dài nên việc tập hợp, chuẩn hóa và đồng bộ cần thời gian. Bên cạnh đó, quy trình, biểu mẫu chưa thống nhất, dữ liệu chưa đầy đủ, thiết bị và đường truyền tại một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi kỹ năng số của một bộ phận cán bộ, người dân còn hạn chế.

Đại biểu Lê Hoàng Anh tiếp tục đề cập 26 bài toán công nghệ cấp cơ sở mà Bộ trưởng đã nhận diện. Theo ông, đây không phải những vấn đề nhỏ, bởi cán bộ địa phương đang phải đối mặt hằng ngày với tình trạng nhiều ứng dụng, nhiều tài khoản và việc khai báo thông tin lặp lại.

Ông đề nghị Bộ trưởng làm rõ thời hạn xử lý, chỉ tiêu cắt giảm giấy tờ, hồ sơ và khả năng tích hợp các ứng dụng trùng lặp, hướng tới sử dụng một tài khoản định danh duy nhất.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng những vấn đề có thể nhỏ dưới góc độ chuyên môn công nghệ nhưng lại trở thành bài toán lớn khi đặt lên vai cán bộ cấp xã.

Để khắc phục, Bộ đang khảo sát trực tiếp công việc tại các xã, từ giải quyết thủ tục hành chính đến lập báo cáo định kỳ, nhằm xác định vướng mắc và xây dựng hướng dẫn phù hợp với từng địa bàn.

Giai đoạn thí điểm hiện nay dự kiến kết thúc vào tháng 12/2026. Từ đầu năm 2027, Bộ sẽ tiếp tục thí điểm và từng bước nhân rộng việc hỗ trợ chuyển đổi số tại cấp xã.

Tham gia giải trình, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang cho biết Việt Nam đã hoàn thành 9/12 cơ sở dữ liệu trọng yếu và 80/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo kế hoạch của Chính phủ.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hiện kết nối với 17 bộ, ngành và 34 địa phương, phục vụ 2,77 tỷ lượt tra cứu, xác thực thông tin, ước tính giúp tiết kiệm gần 8.500 tỷ đồng cho ngân sách.

Ứng dụng VNeID có hơn 86,4 triệu tài khoản công dân, tích hợp 85 tiện ích. Cổng Dịch vụ công quốc gia do Bộ Công an tiếp nhận vận hành từ ngày 29/5/2026 đã kết nối với 16 bộ, ngành và 34 địa phương, tiếp nhận gần 35 triệu hồ sơ.

Để tiếp tục hoàn thiện hệ thống, Bộ Công an đã thành lập các tổ công tác hỗ trợ bộ, ngành, địa phương chuẩn hóa, làm sạch dữ liệu, bảo đảm các tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống" trước khi kết nối về Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Công việc này dự kiến kéo dài đến quý II/2027 để bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống.

Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh nguyên tắc "khai một lần, dùng nhiều lần", theo đó cơ quan nhà nước không được yêu cầu người dân cung cấp lại những thông tin đã có trong hệ thống.

Theo ông, các quy định đang được hoàn thiện nhằm yêu cầu cơ quan, đơn vị chấm dứt việc bắt người dân kê khai, nộp lại thông tin đã được số hóa, đồng thời bảo đảm dữ liệu được chia sẻ và sử dụng an toàn.

Từng bước làm chủ công nghệ lõi, thúc đẩy ứng dụng AI

Cùng với những giải pháp tháo gỡ khó khăn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân báo cáo nhiều kết quả trong phát triển công nghệ chiến lược và hạ tầng số.

Việt Nam tăng một bậc trên bảng xếp hạng Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026, đứng thứ 43/139 quốc gia và thứ ba ASEAN. Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt 19 nhiệm vụ công nghệ chiến lược với tổng kinh phí 6.600 tỷ đồng, trong đó vốn xã hội hóa chiếm 71,8%. Bộ cũng phê duyệt đồng tài trợ 11 nhiệm vụ nghiên cứu hợp tác Việt Nam - Nhật Bản về chip bán dẫn, tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng.

Trong lĩnh vực viễn thông, tốc độ Internet di động của Việt Nam tăng 50 bậc, lên thứ 8 thế giới. Mạng 5G phủ sóng 93,4% dân số với 27,2 triệu thuê bao. Ngành đã phủ sóng thêm 483 thôn, bản thuộc vùng lõm sóng và triển khai Internet vệ tinh tại 196 điểm đặc biệt khó khăn.

Doanh thu công nghiệp công nghệ số trong 10 tháng đầu năm 2026 ước đạt 254,6 tỷ USD, tăng 53% so với cùng kỳ. Chỉ số AI toàn cầu của Việt Nam tăng 18 bậc, lên vị trí 40/93 quốc gia.

Từ những kết quả này, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (Phú Thọ) đề nghị Bộ trưởng làm rõ mức độ làm chủ các công nghệ lõi, đặc biệt trong những lĩnh vực như chip bán dẫn, robot và thiết bị bay không người lái.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết mỗi sản phẩm công nghệ chiến lược trải qua nhiều công đoạn, Việt Nam đã làm chủ được một số khâu nhưng vẫn cần tiếp tục nâng cao năng lực ở những khâu còn phụ thuộc nước ngoài.

Ông lấy ví dụ về chip 5G. Việt Nam có thể thực hiện khâu thiết kế nhưng vẫn phải đưa ra nước ngoài để chế tạo. Với UAV, việc phát triển sản phẩm đòi hỏi kết hợp nhiều công nghệ từ bán dẫn, điều khiển, thu phát tín hiệu đến cơ khí và vật liệu.

Theo Bộ trưởng, những công nghệ có khả năng ứng dụng ngay sẽ được ưu tiên tiếp nhận, chuyển giao để sớm đưa vào sản xuất trong nước. Còn các lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi chiến lược dài hạn cần chia thành từng nhóm nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu để từng bước làm chủ, thay vì đặt mục tiêu thực hiện tất cả cùng lúc.

Trong lĩnh vực AI, đại biểu Ma Thị Thúy (Tuyên Quang) đánh giá công nghệ này mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, đồng thời đặt ra thách thức về bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư, độ tin cậy của thông tin và trách nhiệm pháp lý.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát rủi ro trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Việt Nam đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, trong đó chú trọng quản lý rủi ro và bảo đảm an toàn dữ liệu. Chẳng hạn, cán bộ, công chức, viên chức không được đưa dữ liệu mật lên các nền tảng AI để khai thác.

Theo ông, bài toán đặt ra là cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ dữ liệu và tận dụng cơ hội phát triển công nghệ. Doanh nghiệp cần cân nhắc lợi ích khi cho phép AI tiếp cận dữ liệu với nguy cơ mất quyền kiểm soát thông tin của mình. Bộ Khoa học và Công nghệ đã xây dựng khung đạo đức AI, phân loại mức độ rủi ro và đưa ra khuyến nghị để doanh nghiệp, nhà phát triển ứng dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Từ kết quả triển khai Nghị quyết 57 và những vấn đề được đại biểu đặt ra, Bộ trưởng Vũ Hải Quân xác định các nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, thúc đẩy thương mại hóa nghiên cứu, hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ công nghệ và cải thiện chất lượng dịch vụ công. "Việc triển khai khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần hướng tới kết quả thực chất, thể hiện qua khả năng ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh, hiệu quả phục vụ người dân và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội", ông nói.

Chiều nay, Bộ trưởng Khoa học Vũ Hải Quân sẽ tiếp tục trả lời chất vấn từ 14h đến 15h20.

Vũ Tuân - Sơn Hà - Anh Tú