Những người thợ cuối cùng của làng gốm Nhạn Tháp - Vân Sơn
Gia Lai4h sáng, trong làng gốm tuổi đời 300 năm tại Vân Sơn, bà Phan Thị Xử (65 tuổi), cùng chồng và ba người thợ tất bật bên mẻ gốm vừa ra lò.
Khoảng 2.000 sản phẩm gồm chậu, lò than sau hai ngày nung, lần lượt được đưa ra, kiểm tra rồi xếp thành từng nhóm. Ngay sau mẻ ấy, những khối đất mới lại được mang ra nhào nặn, chuẩn bị cho lần nung tiếp theo. Công việc nối tiếp nhau bên tiếng bàn chuốt quay đều.
Hơn 40 năm trước, bà bước vào nghề khi các lò gốm Nhạn Tháp - Vân Sơn, phường An Nhơn (thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ) còn đỏ lửa quanh năm. Khi ấy, gần như nhà nào trong làng cũng làm gốm. Chum, vò, ang, chậu, thạp, ấm, nồi, bếp lò... được sản xuất rồi theo thương lái đến nhiều tỉnh miền Trung và Tây Nguyên. "Ngày trước cả làng làm gốm, sản phẩm làm ra đến đâu bán hết đến đó", bà Xử nhớ lại, riêng vợ chồng bà cho ra lò mỗi tháng 2-3 mẻ.
Bà Phan Thị Xử đưa sản phẩm ra khỏi lò nung. Ảnh: Trần Hóa
Nghề gốm xuất hiện ở Nhạn Tháp hơn 300 năm trước. Khi nguồn đất sét tại đây dần cạn, một số gia đình tìm đến vùng nguyên liệu mới, hình thành khu sản xuất giáp ranh Vân Sơn. Gốm Nhạn Tháp - Vân Sơn chủ yếu phục vụ đời sống nên sản phẩm không quá cầu kỳ về hoa văn.
Để làm ra một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn đất, ủ, nhồi đến tạo hình và nung. Chỉ cần đất xử lý không kỹ, sản phẩm có thể nứt; nhiệt độ nung không phù hợp cũng có thể khiến cả mẻ gốm bị hỏng.
Ở Vân Sơn, trước đây đất sét được lấy sâu dưới ruộng. Lớp đất này có độ dẻo, chứa cao lanh và chịu nhiệt tốt, phù hợp để tạo hình và nung. Một khối đất gần 1,5 tấn cần ba người nhồi suốt một ngày mới đạt độ dẻo. Những năm gần đây, một số cơ sở đưa máy móc vào công đoạn này, rút thời gian xuống còn khoảng một giờ.
Từ hàng trăm hộ từng làm gốm, Nhạn Tháp - Vân Sơn hiện còn chưa đến chục cơ sở duy trì sản xuất. Các sản phẩm còn được tiêu thụ chủ yếu là lò, niêu, chậu..., giá khoảng 3.000-40.000 đồng mỗi sản phẩm tùy loại.
Phòng Kinh tế - Hạ tầng - Đô thị phường An Nhơn, cho biết chi phí nguyên liệu tăng trong khi đầu ra thu hẹp khiến việc sản xuất ngày càng khó khăn. Gốm thủ công cũng phải cạnh tranh với các sản phẩm nhựa, nhôm, inox và nhiều loại đồ gia dụng hiện đại. Bếp gas, bếp điện dần thay thế bếp lò bằng đất; nhiều vật dụng từng được làm từ gốm nay có sản phẩm công nghiệp thay thế.
Như với bà Xử, mỗi tháng vợ chồng bà nung 2-3 mẻ gốm, lợi nhuận đủ nuôi bốn người con ăn học. Hiện mỗi tháng họ chỉ nung cầm chừng 1-2 mẻ, thu nhập khoảng 10 triệu đồng. Tuy nhiên, nghề phụ thuộc nhiều vào chất đất và thời tiết. Nếu nguyên liệu không đạt hoặc thời tiết bất lợi, sản phẩm có thể hỏng trong quá trình nung, khiến gia đình khó thu hồi chi phí.
"Không làm thì nhớ nghề. Đây là nghề ông bà để lại, bỏ cũng tiếc", bà Xử nói. Bốn người con của bà đều không theo nghề. Bà mong địa phương có giải pháp hỗ trợ để những người còn gắn bó có thể duy trì nghề truyền thống.
Ông Cù Minh Hữu xúc đất cho vào máy nhào đất. Ảnh: Trần Hóa
Cách lò bà Xử khoảng 500 m, ông Cù Minh Hữu, 57 tuổi, cùng một người thợ đang xúc đất, chuốt sản phẩm. Sau vài giờ, cả hai nghỉ tay cho ngơi mệt, trước khi tạo hình những mẻ tiếp theo.
Theo ông Hữu, một khối đất sét hiện có giá khoảng 500.000 đồng, trong khi giá bán sản phẩm không tăng tương ứng. "Có khi mua đất về làm, đến lúc nung thì gốm bị nứt do chất đất không đảm bảo. Tiền đất, tiền công đều mất", ông nói.
Giữ nghề gốm trăm năm
Ông Trần Anh Tấn, Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng - Đô thị phường An Nhơn, cho biết số hộ còn làm gốm truyền thống còn khoảng 10 hộ, phần lớn là người lớn tuổi. Hiện nay nhiều cơ sở ứng dụng máy móc giúp giảm sức lao động nhưng không thể thay thế hoàn toàn kinh nghiệm của người thợ. Khi đất được đưa lên bàn chuốt, họ vẫn phải dùng tay cảm nhận độ mềm, độ dẻo và điều chỉnh lực theo từng sản phẩm. Nồi, ấm, chum, vại hay chậu cảnh đều đòi hỏi người thợ kiểm soát chính xác lực tay. Chỉ một thao tác không chuẩn, hình dáng sản phẩm có thể thay đổi.
Bà Nguyễn Thị Hoa, 63 tuổi, ở thôn Nhạn Tháp, là một trong số ít người còn thành thạo kỹ thuật chuốt nhiều loại gốm. Bàn tay bà đưa đều theo vòng quay của bàn chuốt. Khối đất từ từ dựng thành hình, phần thân được vuốt lại, miệng sản phẩm chỉnh cho tròn và đều.
Các lao động đang tạo ra sản phẩm trước khi đem nung. Ảnh: Trần Hóa
Tuy vậy, để tạo thêm hướng đi bền vững cho nghề, địa phương đang xây dựng đề án gắn nghề gốm truyền thống với hoạt động tham quan, trải nghiệm dành cho du khách và học sinh.
Ngoài ra, theo ông Tấn, tỉnh có chính sách khuyến công, hỗ trợ phát triển làng nghề nhưng để được hưởng các chính sách này, cơ sở sản xuất phải đáp ứng những tiêu chí nhất định, trong đó có quy mô hộ làm nghề. Hiện số hộ làm gốm chưa đạt 20 % tổng số hộ theo quy định nên địa phương gặp khó trong việc xây dựng, phát triển làng nghề.
Trần Hóa