Những bài toán công nghệ cho tăng trưởng hai con số

"Từ hoàn thành nhiệm vụ chuyển sang tạo ra giá trị", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tại Hội nghị sơ kết 18 tháng thực hiện Nghị quyết 57, ngày 1/7.

Yêu cầu này đặt ra khi Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong nhiều năm. Để duy trì tốc độ cao, nền kinh tế không thể chỉ dựa vào tăng vốn, mở rộng nhà máy và bổ sung lao động, mà phải sản xuất hiệu quả hơn, tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn và giảm dần sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài.

Thước đo quan trọng của quá trình chuyển đổi này là năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), phản ánh hiệu quả sử dụng vốn, lao động và tiến bộ công nghệ. Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đến năm 2030, đóng góp của TFP vào tăng trưởng đạt trên 55%, kinh tế số chiếm tối thiểu 30% GDP.

Để hiện thực hóa, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy phát triển 10 nhóm công nghệ với 30 sản phẩm chiến lược, từ AI, robot, bán dẫn đến năng lượng và đường sắt tốc độ cao. Bộ trực tiếp triển khai các nhiệm vụ về năng lực AI quốc gia, làm chủ công nghệ lõi, phát triển mạng 5G; đồng thời tham gia giải những bài toán công nghệ lớn của các ngành kinh tế.

Theo báo cáo vừa gửi tới Quốc hội, Bộ đã phê duyệt 18 nhiệm vụ công nghệ chiến lược, tổng kinh phí đề xuất gần 6.280 tỷ đồng, trong đó 75,8% từ nguồn ngoài ngân sách. Những nhiệm vụ này hướng tới giải quyết các điểm nghẽn về năng suất, chi phí sản xuất, khả năng tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Nâng năng suất công nghiệp bằng robot và nhà máy thông minh

Công nghiệp chế biến, chế tạo là một trong những động lực tăng trưởng lớn nhất của Việt Nam, nhưng nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn tập trung vào gia công, lắp ráp, sử dụng nhiều lao động và tạo ra giá trị gia tăng chưa cao.

Khi chi phí nhân công, năng lượng và yêu cầu chất lượng tăng, lợi thế sản xuất giá rẻ sẽ khó duy trì. Bài toán đặt ra là cùng một nhà máy, một dây chuyền và số lượng lao động hiện có, làm thế nào tạo ra nhiều sản phẩm hơn, chất lượng tốt hơn với chi phí thấp hơn.

Để giải quyết, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng robot công nghiệp, dây chuyền tự động hóa, AI kiểm soát chất lượng và công nghệ bản sao số. Robot có thể thay thế con người ở những công đoạn lặp lại; camera AI phát hiện sản phẩm lỗi; bản sao số mô phỏng dây chuyền để dự báo sự cố, tối ưu vận hành và giảm thời gian ngừng máy.

Vai trò của Bộ không chỉ ở phát triển công nghệ mà còn xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới thiết bị, kết nối nhu cầu sản xuất với các viện nghiên cứu và trường đại học. Một hướng đang được triển khai là dự án nhà máy thông minh hợp tác với Hàn Quốc, sử dụng khoảng 8,3 triệu USD vốn ODA không hoàn lại, dự kiến hỗ trợ 30 doanh nghiệp cải tiến sản xuất, đào tạo 150 nhân lực và xây dựng trung tâm trình diễn công nghệ trong giai đoạn 2026-2029.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân yêu cầu dự án phải hình thành những mô hình nhà máy thông minh có khả năng vận hành, ứng dụng và nhân rộng, thay vì chỉ dừng ở tư vấn, khảo sát hay đào tạo. Bên cạnh những mô hình tiên phong, thách thức lớn hơn là đưa công nghệ đến với số đông doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về vốn, nhân lực kỹ thuật và khả năng tiếp nhận công nghệ.

Nếu doanh nghiệp có thể tăng sản lượng trên cùng dây chuyền, giảm tỷ lệ hàng lỗi, tiết kiệm nguyên liệu và tham gia những công đoạn có hàm lượng kỹ thuật cao hơn, khoa học công nghệ sẽ trực tiếp góp phần nâng năng suất lao động và giá trị gia tăng của công nghiệp.

Biến kinh tế số thành năng suất và thị trường mới

Nếu tự động hóa giúp tăng năng suất từng nhà máy, công nghệ số có khả năng nâng hiệu quả hoạt động của gần như toàn bộ nền kinh tế, từ sản xuất, vận tải, thương mại đến tài chính và dịch vụ.

Theo số liệu được Bộ Khoa học và Công nghệ nêu trong báo cáo chất vấn, giá trị tăng thêm của kinh tế số năm 2025 chiếm khoảng 14,02% GDP. Muốn nâng tỷ trọng này lên tối thiểu 30% vào năm 2030, Việt Nam không thể chỉ mở rộng thương mại điện tử hay dịch vụ viễn thông, mà phải đưa công nghệ số vào những ngành sản xuất, kinh doanh chủ lực.

Bộ đang tập trung phát triển hạ tầng kết nối tốc độ cao, năng lực tính toán, nền tảng AI tiếng Việt và hệ thống dữ liệu phục vụ hoạt động của doanh nghiệp. Đây là những công nghệ nền tảng để hình thành nhà máy kết nối, logistics thông minh, dịch vụ tài chính số và những mô hình kinh doanh mới.

Chẳng hạn, dữ liệu thời gian thực giúp doanh nghiệp vận tải điều phối phương tiện, giảm quãng đường chạy rỗng; AI hỗ trợ nhà bán lẻ dự báo nhu cầu, giảm hàng tồn kho; điện toán đám mây cho phép doanh nghiệp sử dụng hạ tầng tính toán mà không phải tự đầu tư toàn bộ máy chủ.

Bộ Khoa học và Công nghệ trực tiếp thúc đẩy xây dựng năng lực AI quốc gia tự chủ, phát triển công nghệ lõi mạng 5G, đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Đến hết quý III/2026, hạ tầng 5G đã phủ 93,4% dân số, tạo điều kiện mở rộng ứng dụng trong sản xuất và dịch vụ.

Một điểm nghẽn khác đang được Bộ tập trung xử lý là tình trạng dữ liệu phân tán, thiếu kết nối, khiến cơ quan nhà nước và doanh nghiệp phải duy trì nhiều hệ thống, nhập lại thông tin và tốn thời gian giải quyết thủ tục.

Để đưa công nghệ đến khu vực kinh tế có quy mô lớn về số lượng nhưng hạn chế nguồn lực, Bộ đặt mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số đến năm 2030. Hiệu quả được định hướng đánh giá bằng mức tăng năng suất, doanh thu và giảm chi phí thực tế. Đích đến không chỉ là có thêm doanh nghiệp sử dụng phần mềm hay AI, mà là hình thành những sản phẩm, dịch vụ và phương thức kinh doanh mới, đồng thời giúp các ngành truyền thống hoạt động hiệu quả hơn.

Giải bài toán năng lượng cho sản xuất

Cùng với năng suất, khả năng cung ứng năng lượng ổn định là điều kiện quan trọng để duy trì tăng trưởng cao. Công nghiệp chế tạo, trung tâm dữ liệu và những ngành công nghệ mới đều cần nguồn điện lớn, liên tục và có chi phí cạnh tranh.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, nhu cầu điện giai đoạn 2026-2030 được dự báo tăng khoảng 10,5-12,9% mỗi năm. Bài toán không chỉ là đầu tư thêm nguồn điện mà còn phải nâng hiệu quả sử dụng, phát triển công nghệ lưu trữ và hiện đại hóa hệ thống điều hành.

Trong các định hướng công nghệ chiến lược, Bộ Khoa học và Công nghệ tham gia thúc đẩy nghiên cứu pin và hệ thống lưu trữ năng lượng, vật liệu tiên tiến, thiết bị điện hiệu suất cao, hydrogen xanh và công nghệ điều khiển thông minh.

Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) cho phép tích điện khi nguồn cung dồi dào và giải phóng vào thời điểm nhu cầu cao, góp phần ổn định hệ thống và tăng khả năng sử dụng năng lượng tái tạo. AI có thể dự báo phụ tải, phát hiện sự cố và tối ưu vận hành lưới điện.

Từ nhu cầu thực tế, Bộ tham gia xác định các công nghệ cần ưu tiên nghiên cứu, xây dựng tiêu chuẩn, hỗ trợ thử nghiệm và thúc đẩy doanh nghiệp trong nước phát triển thiết bị, vật liệu, hệ thống điều khiển. Việc từng bước làm chủ những công nghệ này giúp giảm chi phí và rủi ro gián đoạn sản xuất và mở ra cơ hội hình thành ngành công nghiệp thiết bị năng lượng, giảm phụ thuộc nhập khẩu.

Đó cũng là cách khoa học công nghệ tham gia giải quyết đồng thời hai yêu cầu của tăng trưởng cao, gồm bảo đảm hạ tầng cho sản xuất hiện tại và tạo thêm ngành sản xuất có giá trị trong tương lai.

Làm chủ chip bán dẫn để tăng giá trị công nghiệp điện tử

Một thách thức khác của nền kinh tế là giữ lại nhiều giá trị hơn từ các sản phẩm công nghệ cao được sản xuất tại Việt Nam.

Trong ngành điện tử, Việt Nam đã thu hút nhiều tập đoàn lớn, song doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu tham gia những công đoạn có giá trị gia tăng thấp. Muốn tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam phải từng bước sở hữu năng lực thiết kế, phát triển và chế tạo những linh kiện, thiết bị cốt lõi.

Bán dẫn là một trong những hướng ưu tiên để giải quyết bài toán này. Theo số liệu Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2026, cả nước có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và hơn 50 doanh nghiệp; thử, chế tạo và thương mại hóa sản phẩm còn hạn chế.

Một trong những điểm nghẽn là các thiết kế chip trong nước thường phải đưa ra nước ngoài để sản xuất thử, vừa tốn chi phí vừa kéo dài thời gian phát triển sản phẩm.

Để tháo gỡ, tháng 6/2026, Bộ đưa vào hoạt động Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học với các cơ sở chế tạo, đóng gói và kiểm thử. Trong giai đoạn 2026-2027, Trung tâm có chính sách hỗ trợ toàn bộ chi phí sản xuất thử, tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu kiểm chứng thiết kế và hoàn thiện sản phẩm.

Cùng với hạ tầng dùng chung, Bộ thúc đẩy nghiên cứu chip chuyên dụng phục vụ AI, viễn thông, cảm biến, thiết bị thông minh và bảo mật, những lĩnh vực có nhu cầu ứng dụng trong nước.

Một nhà máy chế tạo chip bán dẫn cũng được đặt kế hoạch hoàn thành xây dựng và sản xuất thử vào năm 2027. Chính sách hỗ trợ đầu tư đặc biệt được thiết kế nhằm khuyến khích hình thành năng lực chế tạo trong nước, bên cạnh phát triển nhân lực và hệ sinh thái doanh nghiệp.

Tuy nhiên, sở hữu nhà máy chưa đồng nghĩa làm chủ toàn bộ công nghệ. Thách thức lớn hơn là tạo ra sản phẩm có thị trường, làm chủ quy trình sản xuất, bảo đảm chất lượng ổn định và phát triển được những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức cạnh tranh.

Khi đó, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở con chip mà còn lan sang các ngành điện tử, viễn thông, robot và thiết bị thông minh sử dụng công nghệ do Việt Nam phát triển.

Tự chủ công nghệ trong những công trình giao thông lớn

Các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị tạo ra nhu cầu lớn về công nghệ khảo sát, thiết kế, vật liệu, thiết bị, điều khiển, vận hành và bảo trì.

Nếu phần lớn công nghệ và thiết bị phải nhập khẩu, Việt Nam không chỉ phụ thuộc trong giai đoạn xây dựng mà còn ở quá trình sửa chữa, nâng cấp và khai thác nhiều năm sau đó. Vì vậy, bài toán không đơn thuần là hoàn thành các tuyến đường sắt mà còn là hình thành năng lực công nghiệp trong nước.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang tham gia thẩm định các nhiệm vụ nghiên cứu về sản xuất ray, phụ kiện đường sắt, kết cấu đường ray tốc độ cao, xử lý nền đất yếu, hệ thống thông tin và điều khiển chạy tàu. Trong đó, các công nghệ tín hiệu, điều khiển và truyền thông có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng vận hành an toàn, đồng bộ. Bộ đã xây dựng quy hoạch tần số cho hệ thống thông tin đường sắt, dự kiến ban hành trong tháng 11/2026, làm cơ sở cấp phép và triển khai các hệ thống kết nối.

Từ việc lựa chọn công nghệ ưu tiên, xây dựng tiêu chuẩn đến hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm, Bộ hướng tới tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ thiết bị, vật liệu và hệ thống điều khiển. Nếu thành công, các dự án đường sắt không chỉ tạo ra hạ tầng giao thông mới mà còn mở ra thị trường dài hạn cho công nghiệp cơ khí, điện tử, viễn thông và phần mềm trong nước.

Tăng giá trị nông sản bằng công nghệ sinh học

Trong nông nghiệp, bài toán tăng trưởng không còn đơn thuần là mở rộng diện tích, tăng sản lượng mà phải tạo ra sản phẩm có chất lượng và giá trị cao hơn, giảm tổn thất và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Công nghệ gen, giống cây trồng và vật nuôi thế hệ mới, vaccine thú y, AI và tự động hóa được ưu tiên để giải quyết những hạn chế này. Giống mới giúp tăng năng suất, chống chịu sâu bệnh; AI hỗ trợ theo dõi cây trồng, tối ưu nước tưới, phân bón; công nghệ bảo quản, chế biến sâu giúp giảm tổn thất sau thu hoạch.

Bộ Khoa học và Công nghệ tham gia thông qua các chương trình nghiên cứu, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, phát triển tiêu chuẩn, đo lường, kiểm định chất lượng và thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đặc biệt, hệ thống tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc có ý nghĩa quan trọng khi nông sản Việt Nam muốn tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm và nguồn gốc sản phẩm.

Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu chỉ có thể tạo ra giá trị lớn khi được đưa vào sản xuất trên diện rộng, gắn với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu. Mục tiêu không chỉ là sản xuất nhiều nông sản hơn, mà là nâng giá trị trên cùng diện tích đất, tăng thu nhập người sản xuất và giữ lại phần giá trị lớn hơn trong chuỗi cung ứng.

Điểm chung của những bài toán trên là đều đòi hỏi công nghệ phải đi vào sản xuất, tạo ra sản phẩm, doanh thu và năng suất thực tế. Đây cũng là điểm nghẽn mà Bộ Khoa học và Công nghệ đang tập trung tháo gỡ.

Thủ tướng Lê Minh Hưng đánh giá cao nỗ lực của Bộ Khoa học và Công nghệ trong triển khai Nghị quyết 57. Ông giao Bộ đẩy nhanh các nhiệm vụ công nghệ chiến lược, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và lượng hóa đóng góp vào năng suất, giá trị gia tăng, tăng trưởng GDP, để khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng hai con số.

Xuân Hoa