"Tôi muốn thế giới phải biết đến ngành sữa Việt Nam", bà Mai Kiều Liên - Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Anh hùng lao động, Tổng giám đốc Vinamilk, nhớ lại mục tiêu từng đặt ra vào cuối thập niên 1990.

Khi đó, ngành sữa Việt Nam còn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu, chăn nuôi bò sữa trong nước còn nhỏ lẻ. Bản thân Vinamilk cũng vừa trải qua giai đoạn khó khăn về vốn, thiết bị sản xuất hạn chế. Khát vọng đưa một thương hiệu sữa Việt ra nước ngoài vì thế đối mặt với không ít hoài nghi. Gần ba thập kỷ sau, sản phẩm của Vinamilk đã hiện diện tại 67 quốc gia và vùng lãnh thổ. Giữa hai dấu mốc không chỉ có thêm những thị trường mới. Cách Vinamilk bước ra thế giới cũng thay đổi: từ gửi hàng đi bán, đầu tư vào nguồn nguyên liệu, mua nhà máy, đến sản xuất và phát triển sản phẩm ngay tại nước sở tại.

Hành trình bắt đầu bằng hai container sữa bột tới một quốc gia đang chìm trong chiến sự.

Chương trình "Đổi dầu lấy lương thực" của Liên Hợp Quốc cho Iraq mở ra cơ hội để Vinamilk gửi hai container sữa bột trẻ em Dielac sang quốc gia Trung Đông này, nhằm hỗ trợ trẻ em vùng chiến sự. Chuyến hàng cũng trở thành phép thử đầu tiên của thương hiệu sữa Việt bên ngoài biên giới.

"Ngồi tính toán lời lỗ rồi mới làm chắc chắn không bao giờ xong", bà Liên nhớ lại.

Qua nhiều khâu kiểm tra, phía Iraq cử một đoàn chuyên gia tới Việt Nam, trực tiếp thẩm định nhà máy Dielac. Sau đó, phía đối tác đã đề nghị công ty cung cấp 300 tấn sữa trong ba tháng. Doanh nghiệp giao đúng hạn đơn hàng này vào tháng 3/1997.

Năm 1998, một đoàn công tác Việt Nam gồm 28 người lại lên đường sang Trung Đông cho các cuộc đàm phán cung cấp, trao đổi hàng hóa. Khi đoàn vừa đến Dubai, chiến sự tại Baghdad leo thang. Các cuộc thương lượng phải chuyển xuống hầm trú bom để bảo đảm an toàn.

Vinamilk bước vào phiên đàm phán cuối cùng. Theo lời bà Liên, hai bên đàm phán tới 1-2 giờ sáng thì hợp đồng được ký. Trong bối cảnh Liên Hiệp Quốc là cơ quan kiểm định chất lượng với các yêu cầu nghiêm ngặt dành cho sữa bột trẻ em, đây thật sự là một xác nhận cho chất lượng đạt chuẩn quốc tế và năng lực sản xuất của Vinamilk.

Iraq dần trở thành thị trường xuất khẩu quan trọng trong giai đoạn đầu. Dielac trở nên phổ biến với người tiêu dùng địa phương đến mức có thời điểm người dân Iraq còn dùng tên nhãn hàng để gọi chung cho sữa bột trẻ em.

Nhưng giá trị của thị trường xuất khẩu đầu tiên không chỉ nằm ở số hàng bán được. Từ Iraq, một doanh nghiệp chưa có nhiều kinh nghiệm quốc tế bắt đầu khẳng định chất lượng, vượt qua quy trình kiểm định, tổ chức giao hàng, tham gia đấu thầu và cạnh tranh với những nhà cung cấp đến từ các quốc gia có ngành sữa phát triển hơn. Cánh cửa thị trường từ đó rộng dần.

Song càng đi xa, những giới hạn của việc chỉ sản xuất tại Việt Nam rồi đưa hàng ra nước ngoài càng hiện rõ. Giá nguyên liệu, chi phí vận chuyển và rào cản thương mại đều có thể ảnh hưởng đến biên lợi nhuận và khả năng cạnh tranh.

Muốn chủ động hơn, Vinamilk đã bước sang một giai đoạn khác.

Năm 2010, dòng vốn đầu tư đầu tiên được đưa tới New Zealand. Vinamilk chi 12,5 triệu NZD mua 19,3% cổ phần Miraka Limited, doanh nghiệp sở hữu nhà máy có công suất thiết kế khoảng 32.000 tấn sữa bột mỗi năm.

Lựa chọn New Zealand gắn với một điểm nghẽn trong nước lúc bấy giờ: nguyên liệu. Theo bà Mai Kiều Liên, đàn bò trong nước mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu. Có thêm nguồn cung từ một quốc gia phát triển về chăn nuôi bò sữa giúp công ty giảm một phần phụ thuộc vào nguyên liệu mua trên thị trường thế giới.

Thương vụ tiếp theo của Vinamilk được thực hiện tại Mỹ, vào năm 2013, với khoảng 7 triệu USD được đầu tư để mua 70% cổ phần Driftwood Dairy Holding Corporation, khi đó đã có nhà máy cùng mạng lưới khách hàng tại Nam California. Lựa chọn này giúp Vinamilk tiến vào thị trường Mỹ mà không phải xây dựng mọi thứ từ đầu. Sau thương vụ, Driftwood được tái cấu trúc tài sản, nguồn vốn, nhân sự và quy trình vận hành.

Hiện tại, "ông lớn" sữa Việt đã sở hữu 100% Driftwood Dairy Holding Corporation và Miraka Limited.

Giữa hai khoản đầu tư tại New Zealand và Mỹ, một công ty con cũng được thành lập tại Ba Lan năm 2014 với vốn đăng ký 3 triệu USD, tập trung vào nguyên liệu sữa và sản phẩm sữa, kết nối với nguồn cung tại châu Âu.

Sau hơn một thập kỷ bán hàng ra nước ngoài, dòng vốn bắt đầu đi theo sản phẩm. Đây cũng trở thành bước chuyển đáng chú ý trong hành trình quốc tế hóa: từ tìm nơi bán sữa sang tìm cách hiện diện trong chuỗi cung ứng và đưa sản phẩm tới người tiêu dùng.

Sau Mỹ, New Zealand và châu Âu, hướng đi tiếp theo quay về Đông Nam Á - khu vực gần Việt Nam hơn về địa lý nhưng khác biệt về thói quen tiêu dùng.

Tháng 5/2016, sau hơn 10 năm khảo sát và phát triển thị trường, Vinamilk cùng đối tác BPC khánh thành Nhà máy sữa Angkormilk tại Phnom Penh, Campuchia. Đây trở thành một trong những dự án tiên phong trong lĩnh vực sản xuất sữa hiện đại tại Campuchia. Cuối năm 2016, dự án có vốn đầu tư 20 triệu USD, Vinamilk nắm 51% cổ phần. Nhà máy rộng gần 30.000 m2, giai đoạn đầu vận hành với công suất khoảng 19 triệu lít sữa nước, 64 triệu hộp sữa chua và 80 triệu hộp sữa đặc mỗi năm. Đến nay, tổng vốn đầu tư của Vinamilk cho dự án đã đạt 51,7 triệu USD.

Vinamilk cũng đang có kế hoạch đầu tư trang trại bò sữa tại tỉnh Kampong Speu, cách nhà máy Angkormilk khoảng 100 km. Dự án dự kiến có diện tích khoảng 500 ha, vốn đầu tư khoảng 15-16 triệu USD và quy mô khoảng 2.000 con bò sữa. Khi vận hành ổn định, trang trại có thể cung cấp khoảng 11.000 tấn sữa tươi nguyên liệu mỗi năm, phục vụ hoạt động sản xuất tại Campuchia.

Khoảng cách giữa nơi sản xuất và người tiêu dùng được rút ngắn. Doanh nghiệp cũng có thêm khả năng điều chỉnh sản lượng, danh mục sản phẩm theo nhu cầu tại chỗ thay vì vận chuyển toàn bộ thành phẩm từ Việt Nam.

Best Cow, Commander và AngkorMilk được phát triển cho thị trường Campuchia.

Ở Lào, doanh nghiệp đầu tư theo hướng phát triển vùng nguyên liệu. Vinamilk tham gia Lao-Jagro để phát triển tổ hợp trang trại bò sữa trên cao nguyên Xiêng Khoảng.

Gần hai thập kỷ sau chuyến hàng Iraq, sữa không còn đơn thuần đi từ nhà máy tại Việt Nam ra thế giới, hoạt động sản xuất cũng bắt đầu đi theo thị trường.

Khi phạm vi thị trường mở rộng, Vinamilk thay đổi cả cách phát triển sản phẩm. Sự khác biệt buộc doanh nghiệp chuyển từ câu hỏi "đưa sản phẩm nào ra nước ngoài" sang "người tiêu dùng tại đây cần sản phẩm gì". Bản địa hóa trở thành bước tiếp theo để "ông lớn" ngành sữa Việt tạo chỗ đứng trên các thị trường ở những quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau.

Nghiên cứu thị trường và phát triển sản phẩm mới để phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng tại từng thị trường khác nhau được Vinamilk xem là hoạt động thường quy và căn cơ trong suốt hành trình gần 30 năm xuất khẩu vừa qua. Điều này nhằm đáp ứng những đặc thù, sự khác biệt về xu hướng, khẩu vị, khí hậu và qui định nhập khẩu của từng quốc gia, vùng lãnh thổ và người tiêu dùng bản địa.

Tháng 5/2017, hãng ký biên bản ghi nhớ hợp tác cung cấp sản phẩm sữa vào Trung Quốc. Thị trường đông dân mở thêm dư địa tiêu thụ, đồng thời đòi hỏi cách tiếp cận khác. Tại đây, sữa Ông Thọ và Ngôi Sao Phương Nam tìm thêm đầu ra trong các cửa hàng cà phê, trà sữa và ngành bánh. Sữa đặc vốn quen thuộc trong gian bếp Việt Nam được đưa sang một bối cảnh tiêu dùng khác: nguyên liệu pha chế.

Với Hàn Quốc, danh mục hướng nhiều hơn tới sữa hạt, sữa đậu nành và đồ uống ít đường. Đặc biệt, Ngôi Sao Phương Nam đã mở ra trào lưu cà phê sữa và được yêu thích ở Hàn Quốc.

Các sản phẩm nước dừa, sữa chua ăn, nước trái cây hay sữa chua uống men sống... của Vinamilk đã lần lượt lên kệ hàng của nhiều thị trường ở Mỹ, Nhật Bản hay Australia... Sản phẩm tiếp cận các hệ thống bán lẻ như Costco, Aldi hay Woolworths.

Gần ba thập kỷ kể từ hai container sữa bột trẻ em Dielac đầu tiên xuất khẩu, sản phẩm Vinamilk đã có mặt tại 67 quốc gia và vùng lãnh thổ, kim ngạch xuất khẩu lũy kế hơn 3,9 tỷ USD (tính đến quý 2/2026).

Nhưng thay đổi mà hãng sữa Việt đạt được không chỉ nằm ở số lượng thị trường. Sản phẩm bước vào một thị trường nước ngoài có nghĩa phải tuân thủ loạt yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, khẩu vị, bao bì, logistics, thương hiệu và năng lực cạnh tranh... Vì thế, hành trình xuất khẩu cũng là quá trình Vinamilk liên tục nâng cao chất lượng sản phẩm, đạt các tiêu chuẩn quốc tế.

Những năm qua, các sản phẩm của Vinamilk đạt nhiều tiêu chuẩn và giải thưởng quốc tế như Monde Selection, Clean Label Project, Purity Award, First 1.000 Day Promise Certification, Superior Taste Award hay World Dairy Innovation Awards... Điều này minh chứng cho quá trình chuyển đổi từ tư duy "sản xuất được sản phẩm" sang "sản xuất sản phẩm có thể cạnh tranh ở những thị trường khó tính".

Mặt khác, cuộc chơi quốc tế luôn đặt ra những tiêu chuẩn mới. Hiện nay, các yêu cầu xuất khẩu không chỉ xoay quanh chất lượng đạt chuẩn quốc tế, giá thành và khả năng cung ứng mà các yêu cầu về phát triển bền vững, kinh tế xanh ngày càng ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận các thị trường phát triển.

Từ cách đây hơn 10 năm, bên cạnh xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 9001:2015, FSSC 22000, BRC, ISO 17025, Halal, Organic... Vinamilk đã hoàn thành các báo cáo kiểm kê khí nhà kính, sử dụng năng lượng... Doanh nghiệp hiện cũng công bố lộ trình Net Zero 2050 và hiện có 4 đơn vị (gồm 3 nhà máy và 1 trang trại) đạt trung hòa Carbon theo tiêu chuẩn quốc tế PAS 2060:2014. Việc đầu tư từ sớm cho kinh tế xanh được doanh nghiệp tận dụng như một thế mạnh cạnh tranh khi xuất khẩu.

Cùng với đó, giá trị thương hiệu Vinamilk cũng gia tăng. Brand Finance (tổ chức tư vấn và định giá thương hiệu độc lập hàng đầu thế giới) định giá thương hiệu Vinamilk 2,6 tỷ USD, thuộc nhóm 10 thương hiệu sữa giá trị nhất thế giới và đạt mức sức mạnh thương hiệu AAA+.

Theo báo cáo Brand Finance Vietnam 100 năm 2026, tổng giá trị các thương hiệu năm nay đạt khoảng 43 tỷ USD, tăng 11% so với năm trước. Vinamilk giữ vững vị trí thứ 2 và là đại diện duy nhất của ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) trong top 10 suốt 4 năm qua. Nếu tính từ khi bảng xếp hạng này được công bố lần đầu tiên ở Việt Nam (năm 2015), Vinamilk vẫn là thương hiệu thực phẩm giá trị nhất 12 năm qua.

Vinamilk đang là doanh nghiệp sữa duy nhất của Việt Nam có mặt trong Top 500 doanh nghiệp hàng đầu Đông Nam Á của Fortune (Fortune Southeast Asia 500) liên tục 3 năm (2024, 2025, 2026) và Top 36 doanh nghiệp sữa có doanh thu lớn nhất thế giới.

Ông Richard Hall, Chủ tịch Global Dairy Congress và World Dairy Innovation Awards, đánh giá năng lực cạnh tranh quốc tế của Vinamilk dựa trên nhiều yếu tố, từ hệ thống thiết bị, kiểm soát an toàn đến nghiên cứu và phát triển sản phẩm.