Sức hút từ hai cuốn nhật ký thời chiến

Bìa cuốn "Nhật ký Đặng Thùy Trâm".

Đến nay, khoảng 300.000 cuốn "Mãi mãi tuổi 20" và 250.000 cuốn "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" đã được tiêu thụ. Đó là những con số kỷ lục trong ngành xuất bản VN. Vậy đâu là nguyên nhân tạo nên cơn sốt của độc giả với hai cuốn nhật ký chiến tranh này?

Để góp phần lý giải cho những thành công của hai cuốn sách đã tạo nên hiện tượng trong đời sống văn hóa thời gian qua, VnExpress đã thực hiện một cuộc khảo sát ý kiến độc giả với chủ đề: "Theo bạn, tại sao Mãi mãi tuổi 20 và Nhật ký Đặng Thùy Trâm trở thành sách best-seller?". Từ ngày 18/8 đến 28/9, VnExpress nhận được 6.555 phiếu bầu chọn với kết quả như sau: 45,1% độc giả cho rằng hai cuốn sách có giá trị vì nói lên lý tưởng sống của thanh niên VN thời chiến. 24,4% ý kiến đánh giá cao tính chân thực về mặt tư liệu, 16,8% độc giả nghiêng về những tác động mới lạ của thể loại nhật ký trong thời điểm hiện nay. 4,1% số phiếu bầu chọn khẳng định sức thu hút của chất văn trong tác phẩm và 9,6% độc giả có những lý giải riêng của mình trước thành công của hai cuốn sách.

Tính lý tưởng của thanh niên VN thời chiến vốn không phải là một khái niệm xa lạ với giới trẻ hiện nay. Nhưng sự xuất hiện hai cuốn nhật ký là cơ hội để thế hệ trẻ được tiếp xúc với những biểu hiện cụ thể và xác thực nhất của lý tưởng đã trở thành một thứ niềm tin của cha ông. Linh, một sinh viên thuộc thế hệ 8X, tâm sự: "Đối với một sinh viên online hằng ngày để tìm kiếm những cơ hội du học như em thì em không thể hiểu nổi tại sao ngày xưa có những người lại xung phong ra trận thay vì ra nước ngoài du học. Nhưng sau khi đọc Mãi mãi tuổi 20, em đã hiểu nguyên nhân của sự lựa chọn ấy".

Thông thường mỗi cuốn sách có một đối tượng độc giả riêng. Nhưng với khả năng lý giải cho độc giả trẻ về lý tưởng sống của cha ông và giúp cho những người từng trải qua chiến tranh có cơ hội nhìn lại những tháng ngày tuổi trẻ đầy nhiệt huyết của mình, hai cuốn sách thu hút được đông đảo độc giả ở mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi khác nhau. Và đó chính là một yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến doanh số tiêu thụ.

Theo kết quả khảo sát, tính chân thực về mặt tư liệu cũng là một yếu tố có ảnh hưởng lớn đến thành công của cuốn sách. Trên thực tế, độc giả có nhiều cách để tiếp cận những tư liệu về chiến tranh thông qua các tác phẩm văn học nghệ thuật, những tác phẩm điện ảnh... nhưng nhật ký là một dạng thức ghi chép chân thực nhất. Đó là suy nghĩ, cảm nhận của những con người đối mặt với khoảng cách mong mang giữa sự sống và cái chết trong chiến tranh, nên những gì họ viết ra là "của để dành" cho bản thân chứ không phải là những sản phẩm đã được "làm hàng" qua bàn tay sáng tạo của những người nghệ sĩ.

Hoa, một sinh viên khoa sử, cho biết: "Những cuốn sách lịch sử tất nhiên có khả năng cung cấp cho ta những hiểu biết khá trung thực về quá khứ, nhưng đó là những tri thức ở phạm vi rộng, đề cập đến những sự kiện lớn. Còn hai cuốn nhật ký chân thực đến từng chi tiết, từng số phận của con người trong chiến tranh. Đây cũng là một yếu tố cuốn hút độc giả".

Bìa cuốn "Mãi mãi tuổi 20".

Quả thực đời sống riêng tư của bất cứ cá nhân nào cũng dễ dàng trở thành một yếu tố gây tò mò cho người đọc. Không chỉ có đời sống chiến trường khô khan, hai cuốn nhật ký còn chạm đến những góc khuất trong đời sống của người lính chiến như mối tình của anh Thạc với Như Anh, của Thùy Trâm với M., như quá trình phấn đấu đầy gian khó của chị Trâm cùng rất nhiều mối quan hệ đồng đội khác. Hai cuốn sách không chỉ tiết lộ cuộc sống của những con người đã hy sinh mà còn cho người đọc hiểu thêm rất nhiều điều về những người đang sống.

Xuất hiện 30 năm sau khi cuộc chiến tranh kết thúc, một thời điểm mà người dân VN lúc này đã vươn ra khỏi những chật vật của đời sống thường nhật, họ bắt đầu cần tới những khoảng lặng để chiêm nghiệm lại quá khứ, có thể nói hai cuốn sách đã chọn được thời điểm ra mắt hợp lý. Ở một bối cảnh hẹp hơn, trước khi thể loại nhật ký chiến tranh xuất hiện, độc giả VN dường như bị bội thực bởi những thông tin về hiện tượng lắc, sex, gay, les tràn lan trên báo chí. Văn chương dường như cũng đi vào khai thác những mảng đề tài này để câu khách. Không ít ấn phẩm thể loại nhật ký ra đời nhưng là nhật ký của các ngôi sao, diễn viên. Mãi mãi tuổi 20 và Nhật ký Đặng Thùy Trâm trở thành một món ăn lạ và quan trọng là có ý nghĩa.

Khác với nhận định của không ít nhà văn, nhà phê bình, chất văn học của hai cuốn nhật ký không được độc giả để cập đến nhiều với tư cách là một yếu tố đẩy tác phẩm trở thành một "best seller". Có lẽ những cách nói văn hoa bay bổng và cách thể hiện nhiệt huyết đối với lý tưởng của các tác giả đã phần nào trở nên xa lạ với độc giả ngày nay. Vân, phóng viên một tờ báo điện tử, cho biết: "Chị Trâm có những suy nghĩ rất thực nhưng cách diễn đạt theo tôi có phần nào hơi kiểu cách, cũng có thể đó là phong cách của những trí thức tiểu tư sản thời bấy giờ chăng?". Tuy nhiên, không thể phủ nhận là với lối viết rõ ràng, khúc chiết, tác phẩm đã có được thành công nhờ vào những trang viết giàu chất văn này.

Nằm trong số 9,3% những người còn lại chọn ý kiến khác, Nguyễn Hoàng Nam, kế toán Công ty Sao Nam, giải thích: "Không thể không đề cập đến vai trò của báo chí và các phương tiện truyền thông trong việc tạo nên tính "hiện tượng" cho hai cuốn nhật ký. Đây không phải là lần đầu tiên VN xuất hiện những tác phẩm dạng này. Chỉ có điều, lần này, báo chí đã tạo nên được một hiệu ứng xã hội mạnh mẽ. Bản thân tôi tìm đến với hai cuốn sách trước hết là bởi tò mò".

Và anh kết luận: "Nhưng điều quan trọng là hai cuốn nhật ký xứng đáng là những tác phẩm ăn khách, bởi nó đã không làm hàng trăm nghìn độc giả phải thất vọng".

Kết quả khảo sát của VnExpress:

Lưu Hà