Hữu Thỉnh: 'Không gian tiểu thuyết đã được mở rộng'

Nhà thơ Hữu Thỉnh.

"Thành công nổi bật của cuộc thi tiểu thuyết lần này là sự nỗ lực của các tác giả trong việc mở rộng không gian tiểu thuyết. Những tác phẩm dự thi đã ôm chứa được hiện thực rộng lớn của đất nước suốt chiều dài thế kỷ 20", nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội nhà văn, nhận định về kết quả cuộc thi tiểu thuyết lần 2 vừa kết thúc hôm qua.

- Ông đánh giá thế nào về chất lượng của các tiểu thuyết tham gia cuộc thi lần này?

- Những sự kiện hết sức quan trọng như: Cách mạng tháng Tám, hai cuộc kháng chiến của dân tộc, công cuộc cải cách ruộng đất đã được phản ánh trong các tác phẩm. Trên nền hiện thực rộng lớn, các tác giả đã đi vào chiều sâu của cuộc sống bằng sự tái hiện lịch sử dân tộc thông qua những số phận nhân vật.

Trong số những đề tài được phản ánh trong các tác phẩm dự thi lần này nổi bật lên hai vùng hiện thực, đó là hai cuộc kháng chiến của dân tộc và cuộc sống nông thôn VN. Ngoài ra, còn có một dòng chảy của văn hóa Việt Nam xuyên suốt trong các sáng tác.

- Đề tài chiến tranh, cách mạng vẫn là một đề tài chủ đạo được các nhà tiểu thuyết tập trung khai thác trong cuộc thi lần này. Ông nghĩ sao khi tác giả của những cuốn tiểu thuyết dự thi vẫn chưa bắt nhịp được với hơi thở của cuộc sống hiện đại?

- Chiến tranh, cách mạng là một đề tài lớn. Hơn nữa, một bộ phận các nhà văn viết tiểu thuyết hiện nay là những người từng trải qua chiến tranh. Đây là thời điểm hợp lý, tạo nên một độ lùi cần thiết cho các nhà văn này trình bày những trải nghiệm về chiến tranh của mình trên trang giấy. Mặt khác, tiểu thuyết là một thể loại văn học có dung lượng lớn, đòi hỏi nhà văn phải có sự tích lũy vốn sống của mình đến một mức độ nhất định nào đó. Hiện thực cuộc sống thời kỳ đổi mới, hơi thở của cuộc sống hiện đại không phải là chưa xuất hiện trong các tác phẩm văn học nhưng xuất hiện chưa nhiều. Có thế là do các nhà văn chưa chuyển hóa hết khối lượng chất liệu hiện thực ngổn ngang và còn tươi mới này.

- Sau khi giải thưởng văn học 1991-1992 phát hiện được một số tác phẩm tạo nên những "hiện tượng" của văn học VN như "Thân phận tình yêu"," Mảnh đất lắm người nhiều ma", "Bến không chồng"..., tiểu thuyết VN có vẻ như bị chững lại. Ông đánh giá thế nào về khả năng làm nên "hiện tượng" của những tác phẩm đoạt giải trong cuộc thi lần này?

- Chúng ta không nên so sánh như vậy, bởi mỗi một thời điểm, tiểu thuyết có những đặc điểm và đóng góp riêng. Tiểu thuyết VN đã đi qua 3 chặng, chặng thứ nhất mang âm hưởng ngợi ca; chặng thứ hai đi sâu vào những mặt trái của cuộc chiến tranh và những vấn đề lịch sử khác; chặng thứ ba này là sự định hình số phận và những phẩm giá của con người trong chiến tranh. Thông qua số phận nhân vật, các tác giả cố gắng giải thích lịch sử, thông qua những thăng trầm của cuộc chiến tranh làm bật nổi tính cách của con người VN. Theo tôi, đó chính là thành tựu mà những tác phẩm dự thi lần này đã đạt được.

- Trong cuộc thi lần này có sự tham gia và đoạt giải của một số nhà văn VN sinh sống ở nước ngoài. Ông đánh giá thế nào về bộ phận văn học này?

- Thực tế, các nhà văn VN ở nước ngoài không bao giờ coi mình là những mảnh vỡ rời rạc mà họ luôn có sự gắn kết mật thiết với nền tảng văn hóa VN. Ở đây, không gian không quan trọng, sự chia sẻ cùng một dòng chảy, một nguồn cội văn hóa, một đời sống tâm linh mới là yếu tố quyết định.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của những nhà văn VN ở nước ngoài trong cuộc thi lần này cũng là nhân tố mới. Tôi chờ đợi những điều kiện thông thoáng hơn với quy chế cởi mở hơn nhằm tập hợp những tài năng văn học không chỉ ở phạm vi trong nước. Tới đây, hy vọng các nhà văn VN đang sinh sống ở nước ngoài sẽ tham gia tích cực hơn vào các cuộc thi văn học hàng năm chứ không chỉ riêng cuộc thi này.

- Ông nghĩ sao khi các sáng tác đoạt giải trong các cuộc thi lại không phải là những tác phẩm nhận được sự chào đón nồng nhiệt của độc giả, thậm chí chỉ khi công bố giải thưởng, người đọc mới nhận thấy có sự tồn tại của một tác phẩm nào đó, dù tác phẩm đó đã được in ra từ lâu?

- Phải thừa nhận một thực tế là hiện nay văn hóa đọc đang chịu sức ép của văn hóa nghe nhìn, nhưng sự kiện xuất bản mà hai cuốn nhật ký chiến tranh tạo ra vừa qua đã cho thấy người đọc không hề nguội lạnh với sách vở, với những vấn đề về chiến tranh, vậy thì vấn đề quan trọng còn lại là chất lượng. Bên cạnh đó, việc quảng bá, phát hành tác phẩm chưa được các tác giả và các NXB quan tâm một cách thích đáng.

Đúng là những tác phẩm dự thi đều đã được in ra một thời gian trước đó, nhưng chúng chưa được công chúng biết đến một phần vì công tác phê bình văn học của chúng ta còn kém, phê bình chưa giới thiệu được những tác phẩm mới và hay đến công chúng. Về phía Hội nhà văn, chúng tôi cũng có kế hoạch tổ chức các buổi hội thảo về từng tác phẩm để sách đến với đông đảo bạn đọc hơn. Nhưng những hội thảo này sẽ được tổ chức sau khi giải thưởng được công bố, nhằm đảm bảo tính khách quan và giúp cho các thành viên ban giám khảo không phải chịu sức ép khi chấm giải.

- Ông có thế nói rõ hơn về khoản đầu tư 7 tỷ đồng dành cho Hội nhà văn từ Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật?

- Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật đã quyết định đầu tư cho Hội nhà văn khoản tiền trị giá 7 tỷ đồng/nhiệm kỳ. Đây là một khoản tiền lớn chưa từng thấy mà Hội nhà văn có được từ trước đến nay. Cùng với 1,6 tỷ đồng đầu tư cho các hoạt động phục vụ sáng tác hằng năm, khoản hỗ trợ này sẽ được sử dụng một cách hợp lý cho dự án đầu tư chiều sâu. Vấn đề là chúng ta đầu tư như thế nào để có những tác phẩm văn học có giá trị.

Lưu Hà thực hiện