Nga - Mỹ khó hâm nóng quan hệ ngoại giao

Chiếc hộp màu vàng có nút bấm được Clinton trao cho Lavrov, như là biểu tượng khởi động lại mối quan hệ song phương. Ảnh: Reuters.

Tháng ba, cả thế giới thấy Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton trao cho người đồng nhiệm Nga Sergei Lavrov một chiếc nút bấm đầy tính biểu tượng và tuyên bố hai nước sẽ tái khởi động mối quan hệ từng bị lạnh nhạt trong những năm qua. Tuy nhiên, kể từ đó đến nay tiến trình tái khởi động hầu như không có tiến triển. Dưới đây là bình luận của tờ Time về mối quan hệ giữa Nga và Mỹ, liên quan đến khu vực mà hai bên tranh chấp ảnh hưởng ở Đông Âu.

Nỗ lực tái khởi động mối quan hệ giữa hai cường quốc Nga và Mỹ vừa bị dội một gáo nước lạnh khi Matxcơva thẳng thừng tấn công bằng những lời lẽ quyết liệt nhằm vào Gruzia và Ukraina.

Sau khi Tổng thống Nga Dmitrry Medvedev gây một cơn bão trên chính trường Ukraina bằng việc chỉ trích người đồng nhiệm láng giềng tiến hành chính sách bài Nga, Thủ tướng Vladimir Putin lại thực hiện chuyến công du khiến Mỹ và Gruzia bất ngờ: đến khu vực ly khai Abkhazia - nơi Nga đã công nhận độc lập.

Mặc dù Washington luôn khẳng định sẽ không bao giờ công nhận "khu vực ảnh hưởng" của Nga, những hành động trên đây của Medvedev và Putin khiến giới quan sát phải đặt câu hỏi về khả năng của Washington trong việc ngăn chặn Matxcơva thực thi những "lợi ích đặc biệt" ở các nước láng giềng. Năm ngoái, hàng loạt hoạt động ngoại giao dồn dập đã chỉ là hình thức, khi cuộc chiến giữa Nga và Gruzia nổ ra.

Việc tái khởi động được Phó tổng thống Mỹ Joe Biden tuyên bố lần đầu hồi tháng hai, nhằm xây dựng lại mối quan hệ giữa Matxcơva và Washington, vốn đã lạnh nhạt trong thời tổng thống Mỹ George Bush nắm quyền. Tháng 7, Tổng thống Mỹ Barack Obama đến Matxcơva và đạt một số tiến bộ trong quan hệ song phương liên quan đến chuyện cắt giảm kho vũ khí chiến lược và chống khủng bố ở Afghanistan. Tuy nhiên, Nga - vẫn như trước đây - tiếp tục chính sách của mình với các nước láng giềng bất chấp sự phản đối của Mỹ.

"Điều có thể gây phương hại nặng nề nhất đến chính sách tái khởi động là thái độ của Nga đối với các nước thuộc Liên Xô trước đây", Steven Pifer, cựu đại sứ Mỹ tại Nga và hiện là chuyên gia được mời tới Viện Brookings của Mỹ, nhận xét. "Người Nga không muốn tái lập Liên Xô, nhưng họ muốn thiết lập một hệ thống mà trong đó các nước xung quanh phải để tâm đến những gì mà Matxcơva cho là quan trọng với lợi ích quốc gia của Nga. Nhưng Mỹ lại có mong muốn khác".

Sau nhiều tuần căng thẳng ngoại giao giữa Nga và Ukraina, kể cả việc đôi bên trục xuất các nhà ngoại giao của nhau, Tổng thống Medvedev hôm 11/8 đã công bố một bức thư ngỏ trên website của phủ tổng thống, tố cáo Tổng thống Ukraina Viktor Yuschenko là nguyên nhân khiến quan hệ "xuống đến mức thấp chưa từng thấy". Kể từ khi lên nắm quyền năm 2005 sau cách mạng Cam, Yuschenko đã khiến Nga tức giận bởi ông này cố gắng lôi Ukraina ra khỏi phạm vi ảnh hưởng của Nga , tiến đến thân cận hơn với phương Tây.

Medvedev cho rằng Yuschenko đang cố tình xé bỏ mối liên hệ "không chỉ là láng giềng mà còn là anh em" giữa hai nước. Trong bức thư, tổng thống Nga cho hay Matxcơva mong muốn được thấy một chính phủ mới ở Kiev có thái độ hợp tác hơn sau kỳ bầu cử tổng thống vào tháng giêng năm sau.

Đáp lại, Yuschenko cũng viết một bức thư nhằm vào Medvedev, chỉ trích tổng thống Nga đang can thiệp vào các quyết định chính sách ngoại giao của Ukraina. Yuschenko nói ông cũng đồng ý rằng mối quan hệ đang xấu, nhưng "lấy làm ngạc nhiên khi Nga hoàn toàn phủ nhận trách nhiệm của mình".

Valeriy Chaly, phó giám đốc cơ quan nghiên cứu chính trị Razumkov ở Kiev cho rằng việc công bố thư ngỏ của Medvedev cho thấy Matxcơva đang muốn đưa chủ đề Nga vào cuộc bầu cử tổng thống năm sau ở Ukraina.

Giới quan sát cho rằng hành động của Nga chứng tỏ họ chưa rút được kinh nghiệm sau bầu cử ở Ukraina năm 2004, khi mà làn sóng những người biểu tình mang cờ, áo màu cam ủng hộ Yuschenko với quan điểm thân phương Tây đã đưa ông này lên ghế tổng thống. Kể cả ứng viên thân Nga khi đó là Viktor Yanukovich cũng từng có lúc cân nhắc chuyện làm thân với NATO - một mục tiêu mà lâu nay Yuschenko vẫn theo đuổi và khiến Matxcơva điên tiết.

"Quan điểm của Ukraina tương đối vững", Chaly nhận xét. "Đó không phải là bài Nga, nhưng lấy lợi ích quốc gia làm chủ chốt, vì thế ngay cả những chính trị gia thân Nga cũng sẽ không đưa chúng ta đến với các mục tiêu mà Tổng thống Nga đề ra".

Với Gruzia, tình hình còn khó hơn. Hai khu vực ly khai Nam Ossetia và Abkhazia vui vẻ nhận sự trợ giúp và bảo vệ của Nga. Một ngày sau khi lá thư của Tổng thống Medvedev được công bố, Thủ tướng Nga đi thăm Abkhazia và tuyên bố viện trợ quân sự trị giá 500 triệu USD. Gruzia tức giận và gọi chuyến thăm là "hành động khiêu khích theo kiểu của lực lượng đặc nhiệm Liên Xô", ám chỉ quá khứ là điệp viên KGB của Putin.

Dịp kỷ niệm một năm cuộc chiến chớp nhoáng Nga - Gruzia còn chứng kiến việc Tổng thống Nga ủng hộ một dự luật cho phép quân đội nước này triển khai ở ngoại biên để bảo vệ lợi ích của công dân và quân đội Nga. Điều này khiến những người lo xa nghĩ ngay đến bán đảo Krym, nơi có đông người Nga sinh sống và là căn cứ của Hạm đội Biển Đen.

Trong lúc Nga tiếp tục ảnh hưởng các nước láng giềng, Mỹ dường như khó có thể làm gì can thiệp. Mặc dù Phó tổng thống Biden đã tới Ukraina và Gruzia hồi tháng 7 để thể hiện sự ủng hộ, phản ứng của Washington trước các hành động mới đây từ Nga tương đối nhẹ nhàng. Sau lá thư của Medvedev, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ nhắc lại tuyên bố quen thuộc rằng Mỹ ủng hộ chủ quyền và quyền tự quyết của Ukraina.

"Ban lãnh đạo Nga nghĩ rằng, cho dù Mỹ đang hô hào tái khởi động quan hệ song phương, nhưng thực tế Washington đang thực sự đặt mối quan tâm ở nơi khác chứ không phải ở khu vực Liên Xô cũ", Dmitry Trenin, giám đốc Trung tâm Carnegie Matxcơva - một cơ quan nghiên cứu độc lập - nói. "Việc tái khởi động đã được thực hiện từ phía Mỹ; còn người Nga không cảm thấy có gì cần thay đổi cả".

Mai Trang (lược dịch)