Y tế công cộng phải mang nặng quá sức

Các trung tâm y tế có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa dịch bệnh tại cộng đồng.

Trong năm 2003, Nhà nước đầu tư cho ngành y tế 4.000 tỷ đồng nhưng y tế công cộng (gồm dự phòng và chống dịch) chỉ được chi 108 tỷ đồng (gần 0,3%) trong khi bộ phận này phải gánh ít nhất 2/3 dân số quốc gia. Đó là chưa kể y tế công cộng phải đảm nhiệm vai trò chủ đạo khi có dịch.

Tiến sĩ Lê Vũ Anh, Hiệu trưởng Đại học Y tế Công cộng, cho biết, nền y tế ở bất kỳ quốc gia nào cũng có hai khu vực: y tế công cộng (YTCC) và y học lâm sàng. Y học lâm sàng tồn tại ở các bệnh viện, trung tâm y học. Ngoài bức tường bệnh viện là YTCC. Người ta chia đối tượng của y tế thành 3 nhóm:

- Nhóm 1: Người có tổn thương bệnh lý cụ thể.

- Nhóm 2: Những người mang mầm bệnh nhưng vẫn khoẻ mạnh.

- Nhóm 3: Những người hoàn toàn khoẻ mạnh nhưng có nguy cơ mắc bệnh bất cứ lúc nào.

Đối tượng của y học lâm sàng là những người thuộc nhóm 1. Hai nhóm còn lại thuộc trách nhiệm của YTCC. Số người được điều trị tại bệnh viện chỉ chiếm phần nhỏ, vì vậy có thể nói, YTCC phải gánh ít nhất 2/3 dân số. Khi có dịch bệnh bùng phát, vai trò của YTCC càng quan trọng. Những đóng góp của YTCC thường thầm lặng, không ồn ào nhưng có giá trị rất lớn. Ở Mỹ, từ năm 1900 đến năm 1960, tuổi thọ trung bình tăng 30 năm. Trong đó, đóng góp của hệ điều trị chỉ chiếm 5 năm, 25 năm còn lại là thành quả của YTCC.

Ở Việt Nam, ngành y tế công cộng ra đời muộn hơn nửa thế kỷ so với thế giới. Thành quả quan trọng nhất mà ngành đạt được là thực hiện tốt chương trình tiêm chủng mở rộng. Đến nay, độ phủ tiêm chủng mở rộng đã là 90% toàn quốc; các căn bệnh thường trực (như bạch hầu, thương hàn, uốn ván, bại liệt, ho gà...) đã được thanh toán khá triệt để. Theo đánh giá của tiến sĩ Vũ Anh, hệ thống YTCC Việt Nam đã làm thành công các chương trình theo chiều dọc; còn với thảm hoạ từ những chiều khác thì nó chưa phát huy được chức năng cao nhất của mình. Cụ thể, trong dịch cúm gà hiện nay, thông điệp của YTCC chưa đủ sức thuyết phục các ngành liên quan và cộng đồng. Vì vậy, người ta chú trọng đến việc tiêu huỷ con gà nhiều hơn là thực hiện các biện pháp đề phòng, cách ly, tẩy uế trong từng vùng dân cư.

Một trong các nguyên nhân chính dẫn đến sự kém hiệu quả của YTCC là thiếu kinh phí. Bác sĩ Nguyễn Văn Chức, Trung tâm Y tế quận Thủ Đức TP HCM, cho biết, các trung tâm y tế quận/huyện không có khoản chi tiêu riêng cho dịch bệnh. Ngân sách phân bổ xuống được chia theo hai mảng là điều trị và tuyên truyền giáo dục sức khoẻ cộng đồng. Trong năm 2003, nguồn kinh phí dành cho phòng chống dịch chủ yếu là từ các chương trình tiêm chủng mở rộng, phòng chống sốt xuất huyết, phòng chống sốt rét và từ kinh phí phòng chống dịch bệnh đặc biệt (như HIV/AIDS). Theo bác sĩ Chức, trong các đợt dịch khẩn, đột xuất như SARS hoặc cúm gà, theo quy định của TP HCM, cán bộ chống dịch được trợ cấp 30.000-60.000 đồng/ngày; nhưng những quy định này vẫn chỉ là lệnh miệng. Trên thực tế, hầu hết các trung tâm y tế quận, huyện đều chưa nhận được một nguồn kinh phí nào cho công tác phòng chống dịch SARS và cúm A. 

Ông Nguyễn Văn Khoa, Trưởng trạm Y tế xã Thuỷ Xuân (Huế), cho biết, các nhân viên của trạm phải vừa khám chữa bệnh vừa làm công tác dự phòng, công việc rất nhiều nhưng thu nhập vẫn không đủ sống. Mỗi tháng, ngoài lương quy định, họ chỉ có thêm khoảng 90.000 đồng từ phụ cấp, tiền trực, khám bệnh... Cơ sở vật chất, trang thiết bị lại luôn thiếu thốn. Trạm Thuỷ Xuân có 4 người, nhưng mỗi tháng chỉ được chi 300.000 đồng để trang trải tiền điện thoại, trà nước...

Để công tác y tế công cộng đạt hiệu quả, cần tăng kinh phí đầu tư cho ngành này. Theo bác sĩ Tôn Thất Khải, Giám đốc Trung tâm Sức khoẻ lao động và Môi trường Cần Thơ, một trong những công tác cần đầu tư là đào tạo mạng lưới tình nguyện viên. Ở Cần Thơ, đến cuối năm 2003, có đến 3.800 tình nguyện viên sức khoẻ cộng đồng được rải đến tất cả các xã. Khi dịch cúm gia cầm xảy ra, những người này trực tiếp hướng dẫn biện pháp phòng tránh cho người dân. Ông Khải cho rằng, nếu mỗi năm, các tỉnh dành ra vài trăm triệu đồng cho công tác đào tạo tình nguyện viên thì đây sẽ là lực lượng đắc dụng khi có sự cố ở tầm quốc gia. 

Còn theo tiến sĩ Vũ Anh, cần có sự phối hợp đồng bộ, đa ngành trong xã hội, nhất là các phương tiện truyền thông đại chúng để các thông điệp về dịch bệnh được truyền đến cộng đồng một cách nhanh nhạy và chính xác nhất.

(Theo Lao Động)