Quan niệm mới về trí nhớ của động vật

Chim giẻ cùi có thói quen cất trữ thức ăn để dùng sau này.

Các nhà khoa học từ lâu tin rằng động vật không có trí nhớ phân hồi - loại trí nhớ cho phép con người nhớ lại những sự kiện trong quá khứ. Nhưng một loạt thí nghiệm mới trên chim giẻ cùi, tinh tinh và gorilla đã làm thay đổi quan niệm đó.

Trong 6 năm, giáo sư Nicola Clayton tại Đại học Cambridge ở Anh đã thực hiện các thí nghiệm cho thấy chim giẻ cùi có thể nhớ lại những sự kiện trong quá khứ và dựa trên đó xây dựng hành động cho tương lai.

Clayton chọn chim giẻ cùi làm mục tiêu thí nghiệm bởi chúng có hành vi che giấu thức ăn đáng chú ý. Clayton phát hiện thấy chim giẻ cùi biết điều chỉnh thói quen cất trữ thức ăn dựa vào đặc tính ôi thiu của đồ vật. Trong một thí nghiệm, Clayton cung cấp giun và hạt dẻ cho giẻ cùi để chúng tích trữ. Thời gian đầu, chim ưa thích tìm lại những con giun. Nhưng sau một thời gian, chim chuyển sang hạt dẻ - một kinh nghiệm học từ sự kiện trong quá khứ rằng những con giun có thể bị thối rữa.

Trong một thí nghiệm khác, Clayton quan sát giẻ cùi xử lý như thế nào khi đồ ăn của chúng có thể bị loài khác đánh cắp. Những con có kinh nghiệm trong việc bị mất thức ăn sẽ cẩn trọng hơn với việc cất giấu của mình.

"Có vẻ như con chim đoán trước thức ăn của mình sẽ bị ăn cắp trong tương lai và phải đảm bảo không ai nhìn thấy chỗ lưu trữ thức ăn đó. Đây là lần đầu tiên chúng tôi tìm thấy bằng chứng rằng động vật có thể nhớ lại hoàn cảnh xảy ra một sự kiện, và dựa trên đó điều chỉnh hành vi của mình", Clayton phát biểu.

Giáo sư tâm lý John Pearce tại Đại học Cardriff ở Wales nhận xét: "Chúng ta vẫn từng quan niệm động vật là những chiếc máy, hành động theo thói quen và phản xạ. Nghiên cứu của Clayton là một cuộc cách mạng bởi nó thách thức những quan niệm truyền thống và cho thấy động vật có trí nhớ phong phú hơn chúng ta tưởng",.

Tuy vậy, nhà nghiên cứu Endel Tulving tại Viện nghiên cứu Rotman ở Toronto cảnh báo: "Có rất nhiều thí dụ về hành vi phức tạp ở động vật mà không liên quan đến suy nghĩ bậc cao hay sự nhận thức. Động vật có thể điều chỉnh, thích nghi và học tập, nhưng chúng không thể 'du lịch' về quá khứ trong tâm trí như ở con người".

Bản thân Clayton cũng chưa hoàn toàn chắc chắn chim giẻ cùi có trí nhớ phân hồi và có thể hồi tưởng lại các sự kiện trong quá khứ như con người. Nhưng các thí nghiệm trên giẻ cùi cũng đã tạo cảm hứng cho một loạt thí nghiệm tương tự trên các loài khác.

Bennett Schwartz, nhà tâm lý học tại Đại học quốc tế Florida đang nghiên cứu trí nhớ trên một con gorilla 30 tuổi tên là King. Anh chàng nặng 205 kg này giao tiếp với người trông nom qua những tấm hình. Dựa trên những chiếc thẻ này, King có thể nhớ được ai đã đưa cho mình loại thức ăn nào, kể cả khi người trông nom cũng không thể nhớ được.

Schwartz và cộng sự đã nhờ 33 người làm các động tác mà King chưa nhìn thấy bao giờ. Mỗi người có thể nhảy choi choi, ăn cắp điện thoại từ tay người khác, hoặc chơi guitar. Khi King được yêu cầu nhận diện từng người qua các hành động, con vật trả lời chính xác hơn 60%. Hiện Schwartz tiếp tục rèn luyện King về khái niệm thời gian - hôm qua, hôm nay, ngày mai.

Trong khi đó, nhà nghiên cứu Charles Menzel tại Đại học Georgia ở Atlanta đang làm việc với một con tinh tinh cái tên là Panzee. Ông cùng cộng sự giấu hơn 30 đồ vật (kiwi, dứa, con rắn nhựa, bóng bay và giấy...) tại các địa điểm khác nhau và để cho Panzee theo dõi. Con vật nhận diện được vật nào bị giấu ở đâu chính xác hơn 90% và còn hướng dẫn người trông nom (không biết nơi giấu) tìm ra đồ vật cụ thể.

"Động vật sử dụng một thứ gì đó giống như trí nhớ phân hồi, nhưng có thể không hoàn toàn giống con người. Trí nhớ của động vật đã chưa được đánh giá đúng mức và chúng ta vẫn chưa tìm ra được giới hạn của nó", Menzel nhận định.

Minh Thi (theo National Geographic)