Mộ cổ Dương Lôi, "ông nói gà, bà nói vịt"

Dấu tích khu mộ cổ ở làng Dương Lôi.

Sự kiện gây xôn xao dư luận gần đây là việc phát hiện khu “sơn lăng cấm địa”, mộ tổ của hoàng tộc, đất báu tối thiêng của nhà Lý ở địa phận Dương Lôi, Bắc Ninh. Các cụ già ở địa phương đã thành kính mang khói nhang ra khấn vái. Đùng một cái, lại có người bảo đấy là... mộ Hán.

Điều đáng tin nhất là những người khai quật mượn lời phỏng đoán của GS Trần Quốc Vượng và TS Tống Trung Tín, Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học để cho rằng đây là mộ tổ nhà Lý đã được ghi trong sử sách cũng như trong các huyền tích dân gian.

Thông tinh được gọt giũa dần, rồi lập lờ, vống lên, ai cũng ngỡ đích thân GS Vượng đã khẳng định 100% như thế. Ai cũng vui mừng!

Giấc mơ về một “sơn lăng cấm địa”

Tại Bắc Ninh, có ông lãnh đạo còn đề xuất trên báo hẳn hoi: con đường quốc lộ đang thi công kia phải có một cái cầu vượt qua để bảo vệ giá trị vô song của di chỉ chưa từng có này. Mấy tờ báo còn bàn bạc, trăn trở kiểu như đường Hồ Chí Minh chạy qua rừng quốc gia Cúc Phương ấy. Nhưng…

Hiện trường khu vực Dương Lôi, quả là từ lúc có thông tin đào được mộ tổ nhà Lý, không khí trở nên khá… nóng bỏng. Quốc lộ đang thi công tạm ngưng lại, người ta kể đủ thứ huyền thoại về vùng đất báu tối thiêng này, mấy vị còn phô tô sẵn một số bài báo ca ngợi “phát kiến khảo cổ có sức mạnh đảo xoay bánh xe lịch sử”. Cùng lúc, các cụ từ khắp nơi đổ về chiêm bái chốn tổ, chốn thang mộc (đất khởi nghiệp) của nhà Lý.

Đùng một cái, bây giờ mấy ông khai quật mới lại giật mình… Chưa chắc đã phải mộ nhà Lý. Thế là mấy cụ già ở địa phương nổi khùng, đâm đơn đi kiện tận Trung ương, mà nguyên do có lẽ vì xã Đình Bảng bên cạnh xưa nay vẫn được coi là đất tổ của nhà Lý.

Mộ Lý hay mộ Hán?

Mộ Lý... nhưng lại mang đặc điểm mộ Hán

Một chuyên gia có tên tuổi trong ngành khảo cổ cho biết, có 2 đặc điểm dễ nhận ra nhất để có thể xác định đó là mộ Hán (giai đoạn đầu Công Nguyên) và từ đó suy ra không phải mộ nhà Lý như những phán đoán trước đây. Đó là: Gạch xây mộ có hoa văn ô trám và mộ có mái vòm (mộ vòm).

Tại Dương Lôi, một lão nông bên miệng hố khai quật khoe với giọng đầy kiêu hãnh: Mộ nhà Lý rõ ràng rồi, khỏi phải bàn cãi nữa, hoa văn đẹp thế này cơ mà. Hoa văn hình ô trám ở sống lưng viên gạch, đất ướt nên khó nhìn thôi!.

Vậy là, đặc điểm đầu tiên cho thấy đây là mộ Hán đã được chứng thực rồi. Dưới hố, nghe nói các nhà khảo cổ đã tìm thấy một số hiện vật, trong đó có 2 cái bình như be rượu và một cái ca. Đồng thời một móng gạch xây vôi cát bao quanh cũng được phát lộ. Đó là móng của một nhà kho hợp tác xã mới xây dựng cách đây vài chục năm, điều đó chứng tỏ phần trên của kiến trúc mộ này có thể chỉ mới bị phá hủy gần đây.

Một lão nông khác cho biết, cách đây 20-30 năm, khi hợp tác xã xây dựng nhà kho và đào mương thủy lợi xẻ qua khu sơn lăng cấm địa này, người ta đã tìm được vô số gạch "có hoa văn đẹp lắm" tại một gò đất ngay bên cạnh, y như hoa văn trên những viên gạch tìm thấy ở hố khai quật. Ở đó có một cái hầm to, có mái vòm (đó chính là một ngôi mộ vòm); gạch dỡ từ đó ra, ông Tỉ trong làng mang về xây được nửa cái nhà; ông Nguyên xây được cả cái chuồng lợn...

Trên cái gò đất mà vị lão nông kể (đã bị con mương xẻ qua), các nhà khảo cổ vừa tìm thấy một ngôi mộ vòm khác to như bể nước ngầm ở thành phố, nằm gần như lộ thiên trên bờ mương. Sống lưng các viên gạch đều có hoa văn hình ô trám và một mái vòm cong cong đặc trưng cho mộ Hán, không thể lẫn vào đâu được nữa...

Sự thật chưa sáng tỏ

Hiện các nhà khảo cổ học vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về khu mộ này. Người thì cho đây là mộ Đông Hán thế kỷ 3-4, người lại bảo mộ Tùy Đường (thế kỷ 7-8). Quyền tuyên bố cuối cùng tất nhiên dành cho Viện Khảo cổ, nhưng đến nay nhiều người đã bác lại lời phỏng đoán trước đây. Có nghĩa, nhiều khả năng đây không phải là kiến trúc thời Lý, chưa nói là mộ tổ nhà Lý.

Đến thời điểm hiện nay, Viện Khảo cổ vẫn chưa chính thức công bố những kết quả khai quật đã thu được về giá trị của khu mộ. Điều này chưa chắc đã phải là cách làm hay. Bởi lẽ nó làm kéo dài thêm mâu thuẫn không đáng có giữa bà con Dương Lôi hay với ngành văn hóa tỉnh, đồng thời khiến những người khai quật phải chịu một sức ép tâm lý nặng nề trước thái độ trông đợi của bà con Dương Lôi.

(Theo Thanh Niên, Thể Thao & Văn Hoá, 5/6)