Làm gì để chống động đất ở Việt Nam?

Sau trận động đất 5,5 độ richter xảy ra đêm 19/2 ở thung lũng Điện Biên (Lai Châu), một loạt các dư chấn vẫn tiếp tục gây hoang mang, lo lắng trong quần chúng. PGS - TS Nguyễn Ngọc Thủy và PGS - TS Nguyễn Đình Xuyên, công tác tại Viện Vật lý địa cầu, Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia đã trao đổi cùng phóng viên vnExpress về trận động đất lớn nhất ở Lai Châu từ trước tới nay và giải pháp hạn chế thiệt hại.

* Viện trưởng, PGS - TS Nguyễn Ngọc Thủy: "Dự báo chính xác thời gian động đất đối với thế giới vẫn là điều nan giải"

Trận động đất này là loại trung bình đối với thế giới. Sau khi xảy ra động đất lúc 22h41', mọi người đều nghĩ đó là tiền chấn báo hiệu. Nhưng sau một ngày đo các dư chấn thì kết luận đây là động đất chính, dù kéo dài 2-3 tháng nữa cũng sẽ ngày càng nhỏ và thưa thớt dần cho đến khi ổn định hoàn toàn.

Theo lý thuyết, với động đất 5,3 độ richter (tương đương chấn động cấp 7) thì nhà cửa chỉ bị hư hại chứ chưa sụp đổ. Nhưng do tình hình xây dựng nhà ở của Việt Nam chưa theo quy trình kháng chấn nên khi động đất xảy ra sẽ gây thiệt hại nặng nề. Những công trình quan trọng của quốc gia đều xây dựng trên cơ sở quy trình kháng chấn, ví như công trình thủy điện Hòa Bình vẫn an toàn sau trận động đất cấp 7 năm 1989.

Cho đến nay, việc dự báo chính xác thời gian xảy ra động đất đối với thế giới vẫn là một vấn đề nan giải. Không thể xác định là động đất xảy ra khi nào mà chỉ có thể biết nơi nào có khả năng xảy ra và nếu có thì mức độ nặng nhất là bao nhiêu mà thôi. Ở Việt Nam, nơi được dự báo động đất mạnh nhất cũng chỉ là 6,8 độ richter với chấn động cấp 8-9. Tuy nhiên, chỉ có động đất từ 7 độ richter trở lên mới đe dọa nghiêm trọng đến các công trình xây dựng. Dự báo trước có thể kịp sơ tán con người ra khỏi vùng đe dọa, nhưng rất tốn kém. Hơn nữa, việc dự báo cần được thực hiện hàng giờ, hàng phút và phải áp dụng một loạt các phương pháp dự báo nên chi phí còn cao hơn nữa. Vì vậy, ngay từ đầu, áp dụng kỹ thuật kháng chấn vào việc xây dựng các công trình trong những vùng có khả năng động đất là cách tốt nhất để phòng ngừa thiên tai này.

* PGS - TS Nguyễn Đình Xuyên: "Đã kêu gọi kháng chấn cho các công trình xây dựng, nhưng không ai làm"

Muốn áp dụng kỹ thuật kháng chấn phải nắm được bản đồ phân vùng động đất. Bản đồ được lập trên cơ sở nghiên cứu điều kiện phát sinh động đất trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam: Những khu vực có vận động kiến tạo mạnh mẽ, tần suất, độ sâu như thế nào, chấn động cực đại là bao nhiêu... Sau đó là đánh giá và lập bản đồ động đất với tần suất lặp lại là 1.000 năm, 500 năm, 200 năm... Điều này là cần thiết để chọn giải pháp thiết kế cho các công trình có tuổi thọ khác nhau, tầm quan trọng khác nhau...

Ở nước ta, miền Bắc, đặc biệt là Tây Bắc có nguy cơ động đất lớn nhất, nhưng không phải toàn vùng mà chỉ tập trung vào những đới phá hủy kiến tạo lớn như sông Hồng, sông Chảy, đứt gãy Lai Châu - Điện Biên (nơi vừa có động đất), đứt gãy sông Mã, Mường La. Dưới nữa có đứt gãy sông Cả, Rào Nậy. Miền Trung có các đứt gãy ven biển.

Nếu xếp loại thì mạnh nhất là đứt gãy sông Mã, nơi xảy ra động đất 6,8 độ richter năm 1935. Thứ hai là đứt gãy Sơn La, dọc theo thượng nguồn sông Đà, xuôi qua Mộc Châu về đến Thanh Hóa, cũng là nơi phát sinh ra động đất 6,7 độ richter năm 1983. Khu vực Lai Châu - Điện Biên đứng vào hàng thứ hai này. Đứt gãy sông Hồng, sông Chảy, sông Cả, Rào Nậy đứng thứ ba với cấp độ 6,0 độ richter. Đứt gãy Đông Triều chạy từ Yên Thế (Thái Nguyên) qua Văn Giang (Hưng Yên), qua Đông Triều về Cẩm Phả (Quảng Ninh) cũng có thể phát sinh động đất 6 độ. Đứt gãy Cao Bằng, sông Lô ở Đông Bắc; sông Đà, Mường La của Tây Bắc và các đứt gãy ven biển miền Trung như Quy Nhơn, Tuy Hòa, Thuận Hải, Minh Hải, Tây Biển Đông... đều có khả năng gây ra động đất 5,5 độ richter. Riêng Hà Nội, nền đất yếu nên một trận động đất cấp 8 có thể có ít nhất 100.000 người chết.

Tuy nhiên, dự báo cũng chỉ là... dự báo, bởi nó chỉ giúp người ta chạy ra khỏi nhà để không chết chứ không cứu được nhà cửa. Nếu dừng lại ở đó thì chỉ là một phản ứng thụ động. Không chỉ riêng Việt Nam mà các nước Thổ Nhĩ Kỳ, Đài Loan hay Ấn Độ... thiệt hại nặng cũng do chất lượng xây dựng kém. Năm 1964, khi nước ta có bản đồ địa chấn đầu tiên, đã kêu gọi kháng chấn nhưng không có ai làm (!). Sau đó đề tài về quy phạm kháng chấn được thực hiện và kéo dài hàng chục năm. Tới 1999, Bộ Xây dựng mới soạn thảo xong tiêu chuẩn quy phạm kháng chấn. Tuy nhiên, các nhà đầu tư vẫn đang e ngại rằng nếu thực hiện theo tiêu chuẩn này thì chi phí xây dựng sẽ tốn kém hơn nhiều lần.

Diệu Trang, vnExpress, 23/2.