Nhà văn Đới Tư Kiệt: 'Tôi thích đi tìm sự phi lý'

Bìa cuốn Balzac và cô bé thợ may Trung Hoa.

Đới Tư Kiệt - nhà văn, đạo diễn người Trung Quốc nổi tiếng thế giới với tác phẩm văn học và bộ phim "Balzac và Cô bé thợ may Trung Hoa" đã sang Việt Nam để quay bộ phim của mình. Cuốn tiểu thuyết thứ hai "Phức cảm của Di" của ông cũng trở thành một hiện tượng trong giới phê bình Pháp.

- Cuốn tiểu thuyết đầu tay "Balzac và Cô bé thợ may Trung Hoa" được ông viết năm 2000, tức là lúc ông đã 46 tuổi. Tại sao ông khởi nghiệp văn chương muộn đến thế?

- Tôi sinh ra và lớn lên tại Tứ Xuyên, Trung Quốc. Thời trẻ phải trải qua một cuộc tự cải tạo trong thời Cách mạng văn hoá. Năm 1984, tôi sang Pháp học đạo diễn. Tôi cũng từng viết khi ở Trung Quốc nhưng lúc đó ở vẫn phải qua kiểm duyệt ghê gớm và nhà văn phải tôn trọng đường lối chính trị đương thời. Nhân vật của tôi lại không dính líu đến chính trị, hoặc không phải là những người quá dấn thân nhiều đến chính trị nên sau đó tôi quyết định dừng lại.

Một lý do khác là trong gần 20 năm ở Pháp, đa số bạn bè tôi nhập quốc tịch Pháp nhưng tôi vẫn giữ quốc tịch Trung Quốc nên cũng phải... tính toán để còn đường về nước. Với một anh kỹ sư hay một người lao động bình thường thì quốc tịch không ảnh hưởng nhiều lắm đến công việc của họ. Với một người nghệ sĩ thì khác. Quốc tịch không chỉ là tờ giấy vô hồn mà nó còn dính đến vấn đề bản sắc văn hoá của con người mà anh ta đề cập trong tác phẩm của mình.

-"Balzac và cô bé thợ may Trung Hoa" ra đời trong hoàn cảnh nào?

- Tôi viết câu chuyện này khá tình cờ và không hề có ý định từ trước. Và tôi cũng không nghĩ câu chuyện mình viết ra hơi mang tính riêng tư lại được bạn đọc đón nhận hồ hởi như vậy. Thực ra thì phần nội dung tôi gần như thuộc lòng, nó nằm đâu đó sẵn trong đầu mình, chỉ có dịp là tôi viết ra thôi!

- Một nhà phê bình đã gọi tác phẩm này là "một khúc ca lãng mạn, một tiểu thuyết về sức mạnh của nghệ thuật trong việc mở rộng cánh cửa của trí tưởng tượng, dù hoàn cảnh có thế nào đi nữa...". Theo ông, lý do nào khiến tác phẩm này nhận được nhiều đồng cảm của bạn đọc?

- Khi bạn đọc đương đại đang tràn ngập trong không khí văn chương nghệ thuật hiện đại thì việc xuất hiện một tác phẩm văn học trong trẻo, tươi mát đề cập đến những con người trẻ tuổi với niềm đam mê văn chương trong một bối cảnh vùng núi xa xôi đem đến cho bạn đọc nhiều sự mới lạ và hấp dẫn.

Một lý do nữa khiến tác phẩm này thu hút được bạn đọc là nó đưa ra được sự đối lập giữa hai kiểu văn hoá, đồng thời tạo ra sự va chạm giữa chúng để đưa đến sự thay đổi trong tình cảm và lý trí của những nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết này.

Tác giả Đới Tư Kiệt.

- Ông cảm thấy thế nào về sự đối lập và va chạm giữa văn hoá phương Tây với phương Đông?

- Với sự tiếp cận những giá trị văn hoá phương Tây, thông qua các tác phẩm văn học cổ điển hay âm nhạc đã giúp các nhân vật chính của truyện thấy rõ hơn sự ấu trĩ và man rợ của cái gọi là Cách mạng văn hoá mà họ đang phải gánh chịu. Đấy không phải là văn hoá phương Đông, nhưng nó xảy ra ở phương Đông. Sự va chạm văn hoá đó tạo ra sự thay đổi trong nhận thức của mỗi nhân vật, đặc biệt là cô bé thợ may - người trước đó mù chữ và sống với thứ bản năng hoang dã của mình. Sau khi được Lạc và Mã, hai chàng thanh niên sống ở thành phố đưa về vùng núi heo hút nơi cô ở, cô khám phá ra vẻ đẹp và sự huyền diệu của văn chương. Cô bé thợ may đã thay đổi không chỉ hình thức mà cả tâm hồn của mình. Chi tiết cuối truyện, khi Lạc hỏi cô tại sao lại ra đi, cô trả lời rằng "Balzac đã làm cô hiểu ra một điều: Sắc đẹp của người đàn bà là một kho tàng vô giá. Cô bé thợ may ra đi sau những thay đổi do sự quyến rũ của văn hoá phương Tây mang lại, nhưng đó là một cuộc ra đi bột phát, mơ hồ và không hề đoán định được tương lai. Cô bé thợ may có thể hạnh phúc, có thể không nhưng cái cô có lúc đó là một chút tự do.

- Sự tiếp nhận của giới phê bình ở Trung Quốc và bên ngoài có gì khác nhau?

- Nói chung là sự khác biệt không nhiều lắm. Tuy nhiên, đến năm 2003 thì tác phẩm văn học của tôi mới được dịch ở trong nước, còn phim thì vẫn chưa được phổ biến rộng rãi. Tiểu thuyết nói chung là được khen nhưng bộ phim thì tạo ra nhiều tranh luận hơn - có khen, có chê. Nhiều nhà phê bình trong nước cũng nói rằng không thể có một cô bé nông dân chưa hề được học hành lại có thể tiếp nhận được những giá trị của văn hoá phương Tây nhanh như thế. Nông dân vẫn chỉ là nông dân mà thôi!

- Tiểu thuyết và phim của ông đề cập đến đề tài Cách mạng văn hoá. Một đề tài lớn mà nhiều nhà văn và đạo diễn ở Trung Quốc cũng bỏ ra nhiều công thức để sáng tạo và làm nên tên tuổi của họ, thế nhưng, có điểm khác biệt gì trong cách tiếp cận của ông?

- Trong tác phẩm của tôi, Cách mạng văn hóa chỉ là một cái nền và trên cái nền ấy con người hành xử như thế nào mà thôi. Đối với các văn nghệ sĩ khác, họ nghiên cứu nó nghiêm túc hơn. Đa số họ phân tích cuộc Cách mạng văn hoá ấy và những tác động của nó đến thân phận con người Trung Quốc. Nói chung, họ thích đi sâu vào đề tài chính trị, xã hội hơn tôi.

Tôi nhìn thấy và đề cập sự phi lý trong bối cảnh đấy, còn những văn nghệ sĩ trong nước thì đề cập đến sự khổ đau và tàn bạo do Cách mạng văn hoá gây ra cho con người.

- Vì sao ông lại chọn Việt Nam làm bối cảnh cho bộ phim của mình?

- Đây là một dự án làm phim mới của tôi do Pháp và Canada tài trợ. Nội dung câu chuyện đề cập đến con người hiện đại Trung Quốc và sự mâu thuẫn giữa các thế hệ trong một gia đình làm nghề thuốc. Tôi chọn bối cảnh Việt Nam để quay phim này như từng làm với phim Người thừa vì cảnh vật ở nước bạn rất đẹp, phù hợp với bối cảnh của chuyện phim hơn. Hơn nữa, giá thành ở đây cũng rẻ hơn nhiều so với Trung Quốc. Rất có thể nữ diễn viên Châu Tấn sẽ vào vai chính trong phim này, một nhà nữ thực vật học Trung Quốc - đây cũng là tiêu đề của bộ phim.

- Ở Pháp, ông có xem một số bộ phim nổi tiếng của một vài đạo diễn Việt Nam chúng tôi, như Trần Anh Hùng, Đặng Nhật Minh?

- Tôi có xem 3 phim của Trần Anh Hùng và một vài phim của Đặng Nhật Minh, trong đó có Thương nhớ đồng quê. Phim của Trần Anh Hùng không phải là loại phim tôi thích nhưng tôi kính trọng tài năng của ông ấy. Phim của Đặng Nhật Minh, tôi có cảm nhận được một vài góc độ nhạy cảm, nhưng tôi không hiểu lắm.

(Theo Sinh Viên Việt Nam)