Thư viện chú lùn

Mỗi khi ông Tạo (huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc) dắt chiếc mini gióng ngang gỉ hoen ra khỏi nhà là mọi người biết ông bắt đầu hành trình tìm kiếm, làm giàu thêm kho tàng sách đồ sộ của mình. Với chiều cao 1,2 m, người dân gọi ông là “ẩn tướng” được phái xuống làm văn hoá ở trần gian.

Riêng ông Nguyễn Xuân Tạo lại chỉ muốn xoá cảnh nghèo chữ, lam lũ của "vùng núi ốc" quê mình. Ông không mặc cảm với dáng vẻ của mình, cố gắng học và là người thứ hai trong xã đạt trình độ lớp 7, được tặng bằng khen vì tham gia dạy bổ túc văn hoá. Lớn lên, ông lấy vợ - một người con gái đẹp có tiếng trong vùng đã từ chối nhiều đám khác.

Tình cờ đến với sách năm 1971, khi ông nhận tủ sách nông nghiệp Lâm Xuyên (nay là xã Tam Hồng) với “vốn liếng” vỏn vẹn 104 cuốn và căn nhà cấp 4 lụp xụp. Day dứt khi nghĩ về quê nghèo, lam lũ mệnh danh là "vùng núi ốc", ông bắt đầu hành trình sưu tầm sách cùng chiếc xe đạp cà tàng. Lúc lên huyện, lên tỉnh, rồi Hà Nội, Phú Thọ, ở đâu có sách, báo cũ, ai tài trợ dù xa xôi, mưa nắng, ông cũng lặn lội tìm. Công việc sưu tầm vừa tốn công sức có khi lại chẳng được gì.

Có lần thư viện Phú Thọ tặng 200 cuốn sách cũ. Nhưng trên đường về, cả 200 cuốn sách rơi lúc nào không biết. Tiếc ngẩn ngơ, ông quyết tâm tìm lại. “Hỏi dò rồi cũng tìm ra, biết mình yêu sách, họ gửi trả không thiếu một quyển”, ông kể.

Về Hà Nội vất vả hơn, ông lang thang vào các thư viện, hiệu sách cũ để xin sách. Đặc biệt sách về nông nghiệp, cái đó cần thiết ở nông thôn. Năm 2003, ông Tạo xuống Hà Nội để nhận 1.187 cuốn sách do giáo sư Đức Uy, giảng viên học viện chính trị quốc gia trao tặng thư viện. "Có lẽ, đây là chuyến đi nhàn nhất, giáo sư thuê xe chở tận nơi lại còn cho quà nữa", ông Tạo nhớ lại.

Năm 1986, xã lấy thư viện làm nơi dạy học. Tiếc công khó nhọc, ông đóng gói toàn bộ sách và mang về nhà bảo quản. Suốt thời kỳ chuyển đổi, ông không được hưởng lương (hiện nay một vụ ông được trả 4 tạ thóc và thêm 30.000 đồng trợ cấp hằng tháng do việc đưa thư, sách báo, tính ra chừng 130.000 đồng). Ông cười: “Âu cái nghiệp nó bắt vậy. Cuộc đời một thư viện cũng như cuộc đời một con người, qua cơn bĩ cực tới kỳ thái lai". Năm 1994, nhờ sự giúp đỡ của chương trình KLARA (UNESCO) và ngân sách địa phương, thư viện mới được xây dựng, rồi tỉnh cho cái bàn, huyện cấp cái ghế tạo điều kiện cho nhân dân vào đọc sách.

Gần nửa đời người sưu tập sách, đến nay, ông đã xây dựng thư viện thành điểm văn hoá với gần 14.000 cuốn sách (hơn 6.000 đầu sách về nông nghiệp dạy chăn nuôi, trồng cây ăn quả, nuôi thuỷ sản, trên 325 đầu sách, 35 các đầu tạp chí, không kể báo chí các loại). Số lượng bạn đọc tăng dần theo thời gian. Con số 50-60 em học sinh đỗ đại học hàng năm, người dân nào cũng thích đọc sách..., cho thấy phần nào vai trò của thư viện xã Tam Hồng.

Khi Lê Văn Tiến - một cậu bé ham đọc sách đến mức cha mẹ em yêu cầu ông "cấm cửa" - đỗ đại học, gia đình đã cảm ơn vì ông đem lại niềm vui quá lớn cho họ. Dòng lưu niệm đầy xúc động của em ghi: "Có thể quê hương trong bạn là một chùm khế ngọt, một con đò nhỏ hay một cánh diều biếc… Còn riêng tôi, quê hương là một nguồn tri thức vô giá mà thư viện Tam Hồng đã ban tặng và theo tôi suốt chặng đường gian khó".

Chủ tịch xã Hoàng Văn Dũng thổ lộ: “Khi còn nhỏ tôi là bạn đọc thường xuyên của thư viện và thấy rất bổ ích. Bác Tạo là niềm tự hào của xã. Điều băn khoăn là hiện chưa có chế độ thoả đáng đối với bác. Xã đang đề nghị một chế độ trợ cấp xã hội để bác an dưỡng tuổi già và tiếp tục cống hiến".

Ông mời chúng tôi tham quan thư viện, những giá sách được xếp ngăn nắp, công phu. Những cuốn sách sờn gáy được chỉnh sửa và chăm sóc cẩn thận. Thật ngạc nhiên khi thư viện còn giữ được những bài báo ghi lại sự kiện quan trọng của đất nước qua các thời kỳ như chiếc máy bay thứ 4.000 bị bắn rơi trên bầu trời Việt Nam, ngày Bác Hồ mất, bài viết về Bí thư tỉnh uỷ Vĩnh Phú cũ Kim Ngọc,… nhiều tư liệu thư viện tỉnh cũng không có, phải sao chép lại.

Trồng cây đến ngày hái quả, tin vui liên tiếp đến với ông Tạo khi Bảo tàng tỉnh đề nghị xin lại chiếc xe đạp làm kỷ vật trưng bày, Văn phòng Chủ tịch nước đang xét tặng bằng khen cho những cống hiến của ông. Xã và tỉnh quyết định đầu tư gần 600 triệu đồng để xây dựng thư viện mới thành thư viện điểm của cả tỉnh và cả nước. Bên thư viện sắp khánh thành, ông Tạo lò dò từng bước chân chậm chạp, vững chãi, ông tin quê ông đang đổi mới.

Phương Vũ