Siết chặt kiểm soát hồ sơ cho con nuôi người nước ngoài

Thứ trưởng Hoàng Thế Liên. Ảnh: Hồng Khánh.

Mỗi năm Việt Nam có khoảng 2.000 trẻ em trở thành con nuôi người nước ngoài. Một số kẻ đã lợi dụng hoạt động nhân đạo này để trục lợi. Thứ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thế Liên đã có cuộc trao đổi với báo chí xung quanh vấn đề này.
>Hé lộ đường dây làm giả hồ sơ trẻ sơ sinh làm con nuôi/ Giám đốc Sở Tư pháp 'trần tình' về vụ làm giả hồ sơ cho con nuôi

- Thưa Thứ trưởng, ông nhìn nhận thế nào về vụ làm giả hồ sơ cho con nuôi người nước ngoài mà công an tỉnh Nam Định khởi tố?

- Nói thật, nhiều trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi có lượng hồ sơ cho con nuôi người nước ngoài gửi đi rất nhiều. Chúng tôi đã thành lập các đoàn liên ngành đi kiểm tra, trên giấy tờ thì thấy rất đầy đủ, đúng yêu cầu của pháp luật. Nhưng sau đấy công an với nghiệp vụ của mình đã phát hiện ra sai phạm. Rõ ràng ở đây có hiện tượng tiêu cực, giả mạo, chứ không phải không có. Điều này là trái với nguyên tắc cơ bản trong hợp tác nuôi con nuôi.

- Hiện nay, những sai phạm trong vấn đề hợp tác cho con nuôi là gì?

- Theo luật, vào trung tâm nuôi dưỡng là trẻ bị bỏ rơi, bị mồ côi bố mẹ, không có nơi nương tựa nào khác. Nhưng trên thực tế, nhiều gia đình khó khăn đã gửi con vào trung tâm và để gửi vào thì buộc phải làm thủ tục bỏ rơi. Khi ta cho con nuôi người nước ngoài, một số nước đã kiểm tra và phát hiện ra điều này. Cái đó là sai sót của mình.

Thứ hai là các tổ chức quốc tế dùng tiền mặt để hỗ trợ cho trung tâm nuôi dưỡng trẻ để xây dựng cơ sở và cũng có trường hợp hỗ trợ cho cả người trực tiếp làm thủ tục. Điều này trái với mục tiêu nhân đạo của việc cho nhận con nuôi là không liên quan đến chuyện tiền nong.

- Sau vụ việc ở Nam Định, Bộ đã làm gì để việc cho nhận con nuôi được thực hiện đúng quy định pháp luật?

- Trước hết, chúng tôi sẽ siết chặt việc kiểm tra hồ sơ. Trường hợp nào có nghi ngờ thì phải kiểm tra tận gốc, không thể để tình trạng quan liêu, làm việc trên giấy. Thậm chí, kể cả trường hợp giấy tờ đã đầy đủ cũng phải kiểm tra để nâng cao kỷ luật và trách nhiệm ở cơ sở. Phải nói rằng Bộ trăm tay nghìn mắt cũng không làm hết được, vì vậy phải xây dựng một đội ngũ cán bộ làm việc dưới cơ sở có năng lực, trách nhiệm và đặc biệt phải có tấm lòng với trẻ em.

Về phía 85 trung tâm được phép cho con nuôi người nước ngoài, chúng tôi sẽ tổ chức hội nghị rút kinh nghiệm. Tôi cho rằng cũng phải đề cao xử lý. Nếu vụ ở Nam Định công an xử nghiêm thì sẽ là một cảnh báo cho tất cả nơi khác.

- Thưa ông, hiệp định nuôi con nuôi Việt - Mỹ sắp chấm dứt, vậy hướng hợp tác sẽ như thế nào?

- Việt Nam và Mỹ ký hiệp định con nuôi cách đây 3 năm và đến 1/9/2008 là chấm dứt. Nhưng năm 2007 Mỹ đã phê chuẩn công ước Lahay và trở thành thành viên của công ước nên họ muốn mình tham gia. Trong trường hợp ta chưa vào thì họ rất muốn tiếp tục hợp tác vì đây là nhu cầu chính đáng không những của nhân dân Mỹ mà cả của ta.

Tới đây, chúng tôi sẽ thành lập nhóm nghiên cứu yêu cầu của Mỹ, trên cơ sở đó ngồi lại với nhau đàm phán, lập ra một quy định mới để giải quyết những khúc mắc của hai bên. Có thể sẽ ký thỏa thuận tạm thời trong lúc Việt Nam chưa tham gia công ước Lahay.

- Vậy, hiện vướng mắc của Việt Nam là gì?

- Thứ nhất là độ tuổi trẻ em của Việt Nam và thế giới vênh nhau. Ở ta, trẻ làm con nuôi phải dưới 15 tuổi, trường hợp từ 15 đến dưới 16 tuổi phải là bị bệnh nặng. Trong khi đó, các nước quy định dưới 18 tuổi mới là trẻ em.

Thứ hai là về mặt pháp lý. Nguyên tắc của công ước Lahay là đã làm con nuôi nước khác thì trẻ phải chấm dứt quan hệ pháp luật với cha mẹ đẻ. Ở ta chưa có quy định khẳng định điều đó và hiện có một số quy định pháp luật còn ràng buộc giữa trẻ đã đi làm con nuôi rồi với cha mẹ đẻ. Tôi lấy ví dụ về quyền thừa kế, hiện ta quy định dù đã đi làm con nuôi người khác, nhưng trẻ tiếp tục được thừa kế tài sản của cha mẹ đẻ. Hay quyền nhân thân, con liệt sĩ dù đi làm con nuôi người khác, nhưng vẫn tiếp tục được công nhận là con của gia đình có công. Hoặc ta quy định trẻ em đi làm con nuôi người nước ngoài nhưng vẫn được giữ quốc tịch Việt Nam.

- Nếu tham gia Lahay, theo đánh giá của ông có ngăn chặn được hiện tượng lợi dụng vấn đề này để trục lợi?

- Khi tham gia Lahay, ta phải sửa một số luật. Ví dụ Luật hôn nhân gia đình cũng như Luật HĐND và UBND các cấp. Luật này quy định thẩm quyền quyết định thủ tục con nuôi là UBND cấp tỉnh, giúp việc là Sở Tư pháp. Sau này, thẩm quyền sẽ là trung ương, địa phương chỉ thông tin có trẻ bị bỏ rơi. Còn trung ương (Cục Con nuôi, Bộ Tư pháp) sẽ nắm thông tin từ phía nước ngoài, sau đó ráp nối hai bên, nếu đúng và đủ thủ tục thì quyết định.

Còn việc hỗ trợ nhân đạo, sau này sẽ được tập trung vào một đầu mối và hỗ trợ theo địa chỉ trung tâm khó khăn. Như thế chúng ta sẽ kiểm soát được tài chính, đảm bảo tính nhân đạo của hoạt động cho nhận con nuôi.

Tôi nghĩ khi ta tham gia công ước, thực thi những quy định chặt chẽ ở trên, đồng thời lại chịu sự giám sát của quốc tế thì chắc chắn sẽ hạn chế được việc lợi dụng hoạt động nhân đạo nuôi con nuôi để làm chuyện phi pháp.

Hồng Khánh