Thanh tra lao động thiếu, tất yếu gia tăng đình công

Đại biểu QH, Chánh thanh tra Bộ Lao động Bùi Sỹ Lợi. Ảnh: H.K.

Chiều 28/10, trao đổi với VnExpress, Chánh thanh tra Bộ Lao động Thương binh và Xã hội Bùi Sỹ Lợi thừa nhận, với hơn 300 người, đảm nhận việc thanh tra trên 200.000 doanh nghiệp thì việc bỏ lọt vi phạm pháp luật lao động là không thể tránh khỏi. Sắp tới, lực lượng này sẽ được tăng gấp đôi số lượng.

- Thưa ông, thảo luận về luật sửa đổi một số điều của Bộ luật lao động, nhiều đại biểu phàn nàn thanh tra lao động quá yếu kém. Vậy thực tế lực lượng hiện nay như thế nào?

- Hiện toàn quốc chỉ có hơn 300 thanh tra viên lao động, nhưng phải làm cả hai nhiệm vụ: thanh tra việc thực hiện chính sách pháp luật lao động và việc thực chính sách đối với người có công, các vấn đề xã hội thuộc lĩnh vực quản lý của ngành lao động thương binh và xã hội. Nếu chi ly ra thì cả nước chỉ có 150 thanh tra viên lao động, đảm nhiệm việc thanh tra hơn 200.000 doanh nghiệp. Tổ chức lao động quốc tế từng nhận xét, với lực lượng như vậy thì một doanh nghiệp muốn được thanh tra lần thứ hai phải sau 40 năm.

Mặt khác, chất lượng thanh tra viên còn hạn chế. Hiện chưa có trường đạo tạo chuyên sâu về thanh tra lao động. Lực lượng hiện nay chủ yếu lấy từ các ĐH Luật, Kinh tế. Từ thực tế người vừa thiếu, vừa yếu, trong khi doanh nghiệp nhiều, tất yếu dẫn đến việc kiểm tra, kiểm soát về chấp hành pháp luật lao động bị hạn chế.

- Nhiều đại biểu cho rằng nguyên nhân dẫn đến hơn 1.300 vụ đình công trong thời gian qua có phần trách nhiệm rất lớn của thanh tra lao động. Ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?

- Là người đứng đầu cơ quan thanh tra lao động, tôi thừa nhận có phần trách nhiệm của mình, nhưng lỗi không hẳn hoàn toàn chủ quan thanh tra, mà còn có lý do khách quan. Đó là việc gia tăng số lượng doanh nghiệp, nhưng trình độ pháp luật, nhất là pháp luật lao động của chủ doanh nghiệp còn hạn chế. Thêm nữa, quy mô doanh nghiệp của ta quá bé, bé đến mức thanh tra lao động đến cũng không biết doanh nghiệp nằm ở đâu, ông chủ là ai. Ta vẫn nói cả nước hơn 200.000 doanh nghiệp, nhưng thực tế hoạt động chỉ 70-80%.

Mặt khác, Việt Nam đang công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lao động kỹ thuật thiếu, nông dân di cư ra thành phố làm thì ý thức pháp luật kém, không được đào tạo, vi phạm pháp luật nhiều. Cả chủ và thợ đều thiếu kiến thức về pháp luật, đến khi xảy ra tranh chấp thì bước đầu tiên hai bên phải ngồi vào bàn hòa giải, chứ không phải ngay lập tức tổ chức đình công. Đình công phải là vũ khí cuối cùng, chứ không phải là vũ khí đầu tiên của lao động để đòi quyền lợi.

- Theo ông, với số lượng doanh nghiệp hiện nay, lực lượng thanh tra phải tăng lên bao nhiêu mới đáp ứng yêu cầu?

- Theo thông báo tại cuộc họp với các ngành, các cấp về xử lý đình công, Thủ tướng đã giao cho Bộ Lao động Thương binh và Xã hội phối hợp với Bộ Nội vụ xem xét bổ sung cán bộ cho thanh tra bộ, thanh tra dạy nghề, thanh tra các tỉnh. Đặc biệt, Thủ tướng cho phép thí điểm thanh tra lao động tới cấp huyện. Những quận huyện có nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất sẽ có thanh tra lao động.

Về số lượng, theo khuyến cáo của Tổ chức lao động quốc tế, lực lượng thanh tra viên của Việt Nam phải 1.000 mới đáp ứng yêu cầu. Còn như chúng tôi dự báo và đã trình bổ sung khoảng 300 người nữa, tổng cộng hơn 600.

- Ngoài vấn đề bổ sung số lượng, theo ông phương thức thanh tra cần cải tiến như thế nào để tránh bệnh hình thức, hoặc là "hành" doanh nghiệp?

- Bắt đầu thí điểm từ năm 2005 và sang đến 2006 thì chúng tôi triển khai đại trà việc đổi mới phương thức hoạt động, chuyển từ thanh tra theo đoàn sang thanh tra viên phụ trách vùng. Mỗi thanh tra viên yêu cầu các doanh nghiệp tự kiểm tra, đánh giá bằng hệ thống phiếu do ngành ban hành. Phiếu đó thể hiện tất cả quy định trong pháp luật lao động. Ban chấp hành công đoàn hoặc đại diện tập thể lao động có trách nhiệm kiểm tra lại đánh giá của giám đốc doanh nghiệp, sau đó gửi cho cơ quan thanh tra lao động.

Trên cơ sở bản đánh giá của doanh nghiệp, thanh tra viên lao động sẽ sác xuất hoặc đột xuất kiểm tra một số đơn vị khi thấy việc kê khai chưa đầy đủ, thiếu trung thực. Khi đã phát hiện sai phạm thì thanh tra lao động sẽ áp dụng biện pháp cưỡng chế, xử lý vi phạm hành chính.

Về thời gian, trước đây thanh tra một doanh nghiệp phải ít nhất 3 ngày, nhiều là 1 tuần, nhưng bây giờ chỉ cần 1 tiếng, thậm chí 30 phút. Thanh tra viên chỉ tập trung vào điểm nghi ngờ có sai phạm.

- Qua 9 tháng triển khai đại trà phương thức thanh tra mới này, ông thấy hiệu quả thế nào?

- Hiệu quả thấy rõ, trước đây một thanh tra viên giỏi lắm mỗi năm chỉ kiểm tra được 30-40 doanh nghiệp, nhưng nay một năm có thể thanh tra được 100-150 doanh nghiệp. Tiến tới kỹ năng tăng lên, tính tự giác của doanh nghiệp cao hơn thì mỗi năm, một thanh tra viên có thể kiểm tra, kiểm soát được 300-400 doanh nghiệp như các nước trên thế giới. Phía doanh nghiệp cũng rất ủng hộ phương thức này, bởi nó tiết kiệm thời gian cho họ.

Hồng Khánh thực hiện