Nghề bóng cua và những cuộc đời trôi nổi

Ngư dân chuẩn bị vớt bóng cua.

Nếu không để ý, người dân Đà Nẵng chẳng bao giờ lưu tâm đến những ghe nhỏ đang xuôi ngược trên sông Hàn. Mọi người nghĩ là ghe bủa cá nhưng thực ra đó là một nghề rất độc đáo: Nghề bóng cua. Họ Trần - Bình Giang (Thăng Bình, Quảng Nam) độc quyền nắm giữ bí quyết của công việc này.

Hiện nay, có khoảng 47 chiếc ghe đang làm nghề bóng cua, trên sông Hàn 15 chiếc và Quảng Nam 32 chiếc...

Cách đây hơn 200 năm, từ cuộc mưu sinh trên sông nước, một nhóm người tộc Trần sinh sống trên sông Bình Giang, đã phát hiện trên sông có rất nhiều cua nhưng nếu bủa như cá sẽ không hiệu quả. Mày mò, họ chế ra một dụng cụ để bắt cua gọi là bóng. Bóng cua đan bằng tre giống lờ bắt cá nhưng có cần để khi cua bò vào sẽ sập xuống.

Không bao giờ nghề này được truyền ra ngoài và có rất nhiều mẹo nhưng bí quyết cuối cùng nằm ở cần bật cua nên người làm nghề là phải biết đan bóng. Người lăm le ăn cắp nghề nhưng chưa lần nào thành công và đã hơn 2 thế kỷ qua, tộc Trần vẫn độc quyền nắm giữ.

Sau nhiều năm xuôi ngược sông Trường Giang, đến năm 1975, tất cả dừng hẳn lại ở sông Duy Vinh. Ông Trần Văn Non (60 tuổi) nhớ lại: "Thời đó, cuộc sống cứ lênh đênh trên sông nước, cả dòng tộc không có một người biết chữ và kiếm đủ cái ăn đã là may mắn. Lọt lòng ở trên sông nên từ nhỏ xíu, tôi đã thành thạo nghề bóng cua".

Vào mùa đông, dù ghe được cắm ở chỗ kín gió vẫn bị mưa bão quất tơi bời. Nhờ biết bơi nên đàn ông ít chết chứ đàn bà và con nít cứ thường bị rớt xuống sông chết đuối. Cứ có người chết là bó xác trong chiếu, chờ đêm xuống để ngang qua, dừng lại cồn cát nào đó rồi len lén vùi xác vội vàng, chỉ kịp làm dấu để sau này đi ngang thắp cho người thân một nén hương. Vô phước nếu để người sống trên bờ thấy được thì sẽ bị bắt đào xác lên lại. Thủa ấy, đúng là người làm nghề này không có một miếng đất để cắm dùi.

Vào năm 1976, tất cả dân làm nghề bóng cua được đưa đi kinh tế mới ở Đăk Lăk. Cả đời chưa sống trọn một ngày khỏi cảnh sông nước nhưng giờ phải kiếm ăn trên đất liền, dân bóng cua như cá mắc cạn. Cuối năm 1978, họ chạy về Duy Vinh đóng ghe sống lại với nghề. Do chính quyền quản lý hộ khẩu nên dân bóng cua cắm vội, cắm vàng những cái chòi trên bãi đất bồi ven sông, đăng ký hộ khẩu để... lênh đênh tiếp. "Đúng là nhờ cách mạng nên dân bóng cua hôm nay đã có nhà, có hộ khẩu, chứ thời ông cha bọn tôi đến cái tên cúng cơm cũng không được ai công nhận", anh Trần Văn Sanh thổ lộ.

Mặc cảm đeo đẳng dân bóng cua tự bao đời, song giờ nỗi vui, niềm tự hào hiện rõ trong câu nói của họ khi được xã hội công nhận là một công dân thực sự.

Từ 7h, họ bắt đầu bỏ mồi, đến 11h thì kéo bóng lên bắt cua và thay mồi khác. 17h, họ kéo bóng một lần nữa để đến 4h sáng hôm sau, họ có lần kéo bóng cuối cùng. Và cứ thế, công việc kéo dài từ ngày này sang tháng khác. Giữa những khoảng thời gian ấy, họ lại hì hục vót tre đan bóng mà nếu làm giỏi cũng chỉ đan được 10 bóng mỗi ngày. Mùa hè khi có gió nam là lúc cua ăn mồi nhiều nhất nhưng 400 bóng cũng bắt được chừng 40 con cua. Bình thường, một lần kéo bóng chỉ bắt được 7-10 con. Có lúc 400 bóng kéo lên chỉ vỏn vẹn...1 con.

Những con người làm nghề bóng cua vẫn mải miết trên những dòng sông khi từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau (theo âm lịch). Họ làm ở sông Hàn và từ tháng 4 đến tháng 7. Khoảng thời gian còn lại trong năm là những ngày tháng rong ruổi trên sông Hội An. Thạch Bàn hay sông Tam Kỳ. Giá bán 1 kg cua hiện nay khoảng 40-80 nghìn đồng. 

Do đặc thù của nghề, hầu như những người làm nghề bóng cua đều sống gần hết thời gian trong năm trên sông. Họ gửi con lại cho người thân nuôi dưỡng, chăm sóc với mong muốn chúng được học cái chữ để đổi đời. Dù tự hào về một nghề độc quyền của cha ông để lại, chắc rằng, trong tiềm thức mỗi người vẫn không dễ gột rửa mặc cảm đã có tự bao đời.

 (Theo Thanh Niên)