Bưu ảnh cổ Việt Nam - nguồn sử liệu quý giá

Hình ảnh cố đô Huế trên bưu thiếp.

Nhân dịp Hội Khoa học Lịch sử VN xuất bản cuốn sách Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua những bưu ảnh xưa, triển lãm bưu thiếp cổ VN đã khai mạc hôm qua tại Trung tâm Văn hoá Pháp (Hà Nội). Một cuộc hội thảo về những giá trị to lớn và nhiệm vụ bảo tồn pho sử liệu quý giá này cũng được tổ chức.

Bưu ảnh bắt nguồn từ một loại hình của hoạt động bưu chính nhằm thay thế cho những bức thư phải dán kín bằng những tấm bìa có dán hay in sẵn tem, người sử dụng có thể viết thẳng nội dung thư lên bưu ảnh nếu như không có nhu cầu bảo mật, nhờ đó việc chuyển thư được nhanh và rẻ hơn. Loại hình này được Charlton phát minh ở Mỹ (1861) rồi chính thức trở thành sản phẩm của cơ quan bưu chính Pháp (1873). Vào đầu thế kỷ 20, nhờ những thành tựu tiến tiến nhất của nghệ thuật nhiếp ảnh, bưu thiếp đã xuất hiện tại Đông Dương nói chung và VN nói riêng cùng với công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Trên thực tế, ở thời điểm này, chính quyền thực dân đã tận dụng ưu thế nổi bật của bưu ảnh trong việc thu hút đầu tư của chính quốc vào thuộc địa bằng những hình ảnh chứng minh rằng VN là một vùng đất an toàn, đã được bình định và là một vùng đất tươi đẹp, giàu có với nhiều tiềm năng sinh lợi.

"Thời đại thực dân đi qua, cái còn lại là văn hoá Pháp". Cùng với lời nhận xét này, nhà sử học Dương Trung Quốc cho biết: "Ngoài một số bức ảnh của cụ Võ An Ninh, phần lớn bộ sưu tập do các nhà nhiếp ảnh Pháp cung cấp". Kho sử liệu quý giá này trước hết phản ánh một cách nhìn mang tính phương Tây về thực tế xã hội VN đầy biến động những năm đầu thế kỷ 20.

Là một di sản lịch sử, bộ sưu tập trước hết là sợi dây nối liền hiện tại với quá khứ, giúp người xem hình dung lại xã hội An Nam xưa qua những hình ảnh trung thực và sinh động. Những vị vua cuối cùng của triều Nguyễn, với gương mặt đầy hoang mang trong những bộ trang phục vừa cổ xưa vừa bắt đầu Tây hoá; không khí của núi rừng Yên Thế với những hình ảnh của hùm thiêng Hoàng Hoa Thám; kẻ sĩ xưa tay nắm bút lông, tay bút chì phảng phất cái tâm thế của một lớp người lạc thời trong cái cảnh: "Nào có ra gì cái chữ Nho, ông nghè, ông cống cũng nằm co"; một bà mẹ VN tần mần đan nón bên đàn con nheo nhóc... Tất cả không chỉ là những thước phim về một giai đoạn lịch sử mà còn là những cách nhìn đầy am hiểu, đầy cảm thông về số phận một đất nước, một dân tộc từ những người nghệ sĩ phương Tây. Các ngành nghệ thuật văn học, điện ảnh, sân khấu, hội hoạ... ngày nay cũng có thể dựa trên kho dữ liệu này để có cái nhìn đầy đủ hơn, chân thực hơn khi tái tạo quá khứ.

Bưu ảnh Hoàng Hoa Thám và những người thân.

Bên cạnh những giá trị hình ảnh, bộ sưu tập còn mang đến cho con người hiện đại một phần đời sống tâm hồn của người xưa qua những thông điệp được nhắn gửi ở mặt sau bưu thiếp. Trong đó, đáng chú ý là những cảm nhận của người phương Tây về con người và phong cảnh Việt Nam. Một tấm bưu thiếp có in hình bờ hồ Hoàn Kiếm còn lưu lại những dòng chữ: "Tôi đang ở Việt Nam, đây là những hình ảnh về Hồ Gươm - thật thanh bình và tĩnh lặng". Người ta đã gửi cho nhau những lời yêu thương, hò hẹn, những ước vọng về hoà bình trên những hình ảnh của một đất nước đang mang nặng đau thương chiến tranh.

Một phần nội dung khá tiêu biểu của bưu thiếp cổ là những cảnh đẹp đất nước, những sinh hoạt văn hoá cổ truyền của các dân tộc VN qua ánh mắt tò mò của du khách phương Tây. Cố đô Huế, cầu Tràng Tiền, Chùa Một Cột, Hàng Ngang, Hàng Đào... tự thân nó từ ngày xưa đã là sự quảng bá VN nhỏ bé với thế giới bao la. Đấy là một gợi ý, một tư liệu quý giá cho du lịch VN trong bối cảnh giao lưu quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ và sôi động như hiện nay.

Trước những giá trị to lớn, nhiều mặt của bộ sưu tập bưu thiếp cổ VN, hội thảo cũng đã đặt ra vấn đề thu thập, bảo tồn và mở rộng nguồn sử liệu độc đáo này. Theo số liệu của các nhà nghiên cứu, bưu ảnh VN hiện được tìm thấy nhiều nhất ở VN và Pháp. Tại Pháp, bưu thiếp có ở một số địa chỉ như: Viện Viễn đông Bác cổ Pháp (EFEO), Thư viện quốc gia Pháp, các nhà sưu tập tư nhân. Tại VN, bưu thiếp được lưu giữ ở Thư viện quốc gia, Trường Viễn đông Bác cổ (Trung tâm thông tin khoa học và nhân văn quốc gia), các bảo tàng chuyên ngành, viện Goethe, các cơ sở tư nhân... Số bưu thiếp này đang bị phân tán và hầu hết đã bị biến màu, chất lượng bảo quản kém. Ông Philippe Le Failler, đại diện của EFEO, cho biết EFEO đang dự định sử dụng công nghệ kỹ thuật số lưu lại toàn bộ di sản này. Hơn 8.500 bức ảnh đã được ghi lại và công việc bảo quản vẫn đang tiếp tục được triển khai.

Lời nhắn trên mặt sau một tấm bưu thiếp.

Ở VN, do chưa ý thức đầy đủ giá trị của pho sử liệu này nên công việc lưu giữ và bảo quản chưa được quan tâm đúng mức. Nhà sưu tập Nguyễn Khắc Cần có mang đến hội thảo một câu chuyện hài hước đáng buồn nhưng có thật: Khoảng năm 1998, có hai vợ chồng người Pháp đến VN. Họ lên thăm bảo tàng Hoàng Hoa Thám ở Yên Thế, vì ngày xưa ông họ từng cầm quân đánh nhau với quân của cụ Thám, đời bố họ cũng từng sang VN, đóng quân ở gần Bắc Giang. Người phụ trách bảo tàng không cho họ vào cho tới khi được sự đồng ý của phòng VHTT huyện và tỉnh. Khi ra về họ có biếu bảo tàng một hộp ảnh, trong đó có cả bưu ảnh về Yên Thế, số ảnh do đời ông họ chụp khi đóng quân ở đây, thuộc kỷ niệm của gia đình, chưa hề công bố, nhưng... bảo tàng không nhận!

Trước thực tế là những người quan tâm và giới nghiên cứu khó có cơ hội tiếp cận với bộ sưu tập, ông Philippe Le Failler cho biết, theo luật của Pháp, sinh viên và các nhà nghiên cứu được sử dụng những hình ảnh này một cách tự do và không mất tiền, chỉ yêu cầu ghi lại dòng chữ "kho ảnh EFEO" dưới các tấm ảnh và giao lại một bản đã sử dụng cho EFEO. Việc Hội Khoa học Lịch sử VN phát hành cuốn sách giới thiệu bằng 3 thứ tiếng Việt - Anh - Pháp và mở một triển lãm về bộ sưu tập này cũng là một hình thức đưa bưu thiếp cổ đến gần hơn với người xem.

Triển lãm sẽ mở cửa đến ngày 2/6.

Lưu Hà