Nhà thơ Gonzalo Rojas: 'Giải thưởng chỉ là cái tiếng'

Nhà thơ Chile Gonzalo Rojas.

Sự nghiệp văn chương của Gonzalo Rojas được ghi nhận bởi nhiều giải thưởng gắn liền với những danh tiếng quốc tế như Octavio Paz, Jose Hernandes..., mới đây nhất là giải Cervantes - được ví như Nobel của các nền văn học viết bằng tiếng Tây Ban Nha.

- Thưa ngài Rojas, trước đây điều gì đã cổ vũ ngài, một thanh niên Chile làm thơ?

- Không thể nói ra rằng với tôi đã có điều gì đó đặc biệt, chỉ đơn giản là hễ bắt đầu biết hít thở, anh đã biết rằng mình ở trong một hoàn cảnh nào đó như bị mê hoặc. Thế là anh trút vào trang giấy những dòng thơ sinh ra bởi hơi thở ấy và những suy tư nào đó nữa, tuy rằng không phải lúc nào cũng có được sự suy tư.

Chúng tôi ở Chile không phải là lũ trẻ con của thành phố, mà là lũ trẻ con của thiên nhiên, có rất nhiều quan hệ gần gũi với thiên nhiên, cho nên phần lớn các nhà thơ Chile đều rất hồn nhiên. Bà Gabriela Mistral chẳng hạn, thơ của bà là đá, đầy chất đá xù xì góc cạnh. Chính cái vết va chạm ban đầu khi mới gặp bà đã tác động rất mạnh đến chúng tôi, và từ đó, có thể nói là khởi nguồn cho sự sáng tạo.

- Năm 1968, Julio Cortazar có viết về ngài rằng: “Hãy trả lại cho thơ tất cả những gì mà thơ đã bị người ta cướp mất” và gọi ngài là “nhà thơ-người giải phóng”, như thế có ngụ ý gì?

- Ý ông ấy muốn nói rằng trong các tác phẩm, các sáng tạo của mình, tôi là một người vừa biết tiến lên vừa biết ngoái lại.

- Người ta thường gọi ngài là “nhà thơ phả hệ”, vì sao?

- Có hàng loạt nhà thơ được sinh ra đã từ lâu, xuất thân từ quá khứ, từ thời cổ xưa, còn tôi thì trong một ý nghĩa nào đó, tôi muốn làm một nhà cách tân hơn. Tôi làm, nhưng lại không chịu chạy theo mốt, bởi bất kỳ mốt nào rồi cũng sẽ già đi. Trong một nhà thơ cần có hai thực thể: truyền thống và hiện đại. Tôi phấn đấu theo hướng đó. Song tôi không thể tự phong cho mình danh hiệu nhà thơ viết hoa và cũng không nhằm làm cho mình độc đáo. Thơ tôi chỉ là những bài tập dùng để luyện thanh cho một giọng hát vốn là cấu thành của dàn đồng ca.

- Sau vô số giải thưởng uy tín ghi nhận thành tựu, liệu ngài có nhún mình quá không khi gọi đó là những bài thơ - bài tập?

- Tôi hoàn toàn không tin vào những giải thưởng và phần thưởng, tôi có vài chục giải rồi và tôi nào có để ý gì đến chúng đâu. Song, tôi đã thấy cái hang mà Cervantes từng sống và chết trong đó. Có ai cho Người đồng tiền nào đâu? Có ai trao giải thưởng cho Dostoievsky ở Nga? Có ai trao giải thưởng nào cho Kafka? Giải thưởng chẳng qua chỉ là cái tiếng. Con người có được ngôn ngữ là để giữ lại dấu vết - đó chính là một trong những ân sủng nguy hiểm nhất mà tạo hóa ban cho chúng ta. Vấn đề ở đây không phải là sự nhún mình, tôi có thể nói là tôi đã thực hiện được bổn phận của mình đối với thi ca.

Thơ không thể hiện được tất cả, nhưng lại tiếp cận được những gì để biểu hiện chân lý, mà theo tôi nhớ, Wittgenstein từng nói như thế này: “Hầu như tất cả - nhưng kỳ thực thì lại hơi khác”. Xin đừng cho rằng tôi muốn hạ thấp thơ. Thi ca - đó là một hành động thiêng liêng.

- Ngài có cảm thấy hiện nay ý nghĩa của thơ so với các thể loại văn học khác đang khá là thấp?

- Thơ hiện nay không chết mà còn sống hơn tất cả các sự sống khác, bởi làm thơ là công việc đồng thời, vừa khó khăn lại vừa thiêng liêng. Thơ tuyệt đối cần thiết để biểu hiện sự thật bằng ngôn ngữ.

- Có lần ngài đã nói rằng văn xuôi - đó cũng chính là một dạng của thi ca?

- Ví dụ, những gì mà nhà văn Mexico Juan Rulfo đã viết - đó là văn xuôi chứ, nhưng kỳ thực lại còn là những câu thơ kỳ diệu nữa. Nói xa hơn, thì hãy nhìn xem: Cervantes về thực chất chính là một nhà thơ. Những gì ông đã viết trong Don Quixote đều có gốc rễ từ thi ca, đọc lên ta cảm thấy có vần có nhịp. Một lần tự nói về mình, Cervantez bảo là ông cố gắng bắt chước nhà thơ mà thôi, chứ không được trời phú cho tài thơ. Cũng với giọng tương tự, một người nữa nói lại - đó là nhà văn Argentina Jorge Luis Borges. Nhà thơ càng giống nhà vật lý hơn nữa khi cũng chẳng nắm bắt đích xác một cái gì. Tôi có hỏi một số nhà vật lý: vật chất là gì - họ thành thực trả lời không rõ. Tôi hỏi thời gian là gì - họ bảo cũng không rõ nữa. Tựu trung lại, các nhà thơ cũng là sinh linh ở cõi.

(Theo Văn Nghệ)