Ngôi nhà '3 trong 1' của ông tiến sĩ mê ca trù

Tiến sĩ Nguyễn Nhã trò chuyện với sinh viên tại nhà mình về nghệ thuật ca trù. Ảnh: T.V.

Nằm trên con đường ngoằn ngoèo trong hẻm Trần Kế Xương, quận Bình Thạnh, TP HCM, ngôi nhà nhỏ của tiến sĩ sử học Nguyễn Nhã mang tên "Trà đài" là một câu lạc bộ ca trù và là nhà tưởng niệm nhiếp ảnh gia nổi tiếng Phạm Văn Mùi.

Chủ nhân của ngôi nhà đã và đang dành niềm đam mê của đời mình để tìm hiểu và nghiên cứu về văn hoá - lịch sử dân tộc, đặc biệt là văn hoá ẩm thực và âm nhạc dân gian Việt Nam.

Sinh ra ở Ninh Bình, nhưng gốc người Quỳnh Lưu, Nghệ An, xứ sở vốn nổi tiếng với những danh nhân, tao nhân mặc khách, tiến sĩ Nhã vừa có phong cách điềm đạm của một nhà sư phạm lại vừa mang nét duyên dáng, tinh tế của một nghệ sĩ, một người am hiểu truyền thống văn hoá dân tộc. Hàng chục năm trời làm giảng viên Đại học Hùng Vương, chuyên ngành Cơ sở văn hóa Việt Nam, thày luôn tâm huyết làm sao để sinh viên hiểu, yêu và gìn giữ những nét đẹp trong sinh hoạt đời thường của ông cha dù chỉ qua cách uống trà hay thưởng thức một món ăn dân dã.

Thấy những bài giảng suông trên lớp vẫn chưa đủ để sinh viên thẩm thấu những gì được học, thày lập ngay tại nhà mình một CLB ca trù và một nơi sinh hoạt Trà đài. Ý tưởng thành lập Trà đài của thày xuất phát từ những bài thơ cổ của Nguyễn Trãi, những bài hát dân ca - ca dao và từ một chút "tự ái" dân tộc: Tại sao người Nhật có trà thất, người Trung Quốc luôn tự hào về cách uống trà và các loại trà của họ, còn người Việt Nam thì dường như quên rằng trong văn hóa ẩm thực Việt Nam cũng tồn tại cách uống trà mang bản sắc riêng. Người Việt Nam uống trà là để giao tiếp, uống trà thì phải ới nhau một tiếng. Thời gian uống trà cũng là lúc kết hợp với sinh hoạt nghệ thuật dân gian.  

Trà đài là một bệ đá cao, có hình một nửa vòng tròn âm dương - hoà hợp, cách trang trí thể hiện nét văn hoá Việt Nam - văn hoá làng, khung cảnh nên thơ. Ngồi trên bệ đá mát lạnh, giữa tiếng suối róc rách của hòn non bộ, tiếng xào xạc của cây lá, người ta thấy lòng hướng thượng lâng lâng, tĩnh tâm thư giãn... Nhà thơ Huy Cận ngoài Bắc có dịp vào thăm, đến Trà đài đã đề thơ tặng ông Nguyễn Nhã. Trong đó có câu: "Trà đài, trà nhạc, trà thơ/ Cũng là đài thực đài mơ một đời...". Đây là nơi thường đón các bạn trà: những sinh viên, học sinh muốn đến khám phá một nét đẹp của dân tộc, một người khách bình thường tò mò muốn hiểu thêm về văn hóa Việt hay là những vị khách nổi tiếng như giáo sư Phan Huy Lê, giáo sư Trần Văn Khê, giáo sư Ngô Gia Huy... Và uống trà là một cái cớ để mọi người đàm đạo chuyện văn chương, thế sự.

Sinh viên Hàn Quốc tham gia CLB Ca trù tại nhà tiến sĩ Nguyễn Nhã. Ảnh: T.V.

Từ sự ủng hộ của giáo sư Trần Văn Khê, giáo sư Tô Vũ, năm 2000, tiến sĩ Nhã đã xây dựng CLB ca trù tại nhà mình với những sinh hoạt âm nhạc định kỳ, và xây dựng nhóm hát thơ lạc Việt của Đại học Hùng Vương mà thành viên gồm những nhà nghiên cứu, những nghệ sĩ lâu năm... Ông bỏ tiền túi ra mua những loại nhạc cụ dùng cho những buổi họp mặt âm nhạc tại nhà như: đàn đáy, đàn sến (đánh được đủ mọi làn điệu), đàn cò, đàn tranh, trống chầu, phách... 

Không chỉ nghiên cứu về ca trù, tiến sĩ Nguyễn Nhã còn nghiên cứu về hát thơ, một thể loại độc đáo của văn học dân tộc. Ông trăn trở: thi ca là hát thơ nhưng hiện nay nghệ thuật của ta chỉ mới dừng lại ở ngâm thơ mà thôi. Do vậy, gần 3 năm nay, câu lạc bộ ca trù và hát thơ Đại học Hùng Vương, do ông và nhiều nghệ sĩ khác xây dựng, đã nghiên cứu về hát thơ. Nhóm đang xây dựng hát thơ thành một loại hình nghệ thuật mới để hấp dẫn giới trẻ ngày nay tìm về với cội nguồn văn hoá dân tộc. Câu lạc bộ đã ra đề án nghiên cứu và xúc tiến thử nghiệm chương trình: Đem hát thơ vào trường học từ lớp 1 đến lớp 12 với khoảng 500 làn điệu dân ca ca dao Việt Nam ba miền. Phối hợp với Công ty VHTH Phương Nam phát hành các băng đĩa hát thơ như: Hát thơ truyện Kiều (2 Audio CD), Hát ru lớp 1-2 (dành cho học sinh bán trú).

Anh Vân