Bí ẩn sau sự khuất phục của Gaddafi

Trong khi Saddam Hussein ở tù, Arafat bị vây trong một cái bẫy thì Gaddafi của Lybia đang cố gắng sức tự giải phóng khỏi sự trừng phạt đè nặng đất nước từ 17 năm nay. Để có một cuộc thương lượng vòng vo, đại tá đã phải nhượng bộ ý muốn của Mỹ, với sự hỗ trợ của LHQ và Anh.

Ngày 19/12, Tổng thống Lybia thừa nhận sự tồn tại của các chương trình quân sự hạt nhân và hoá học. Ngay hôm sau, một nhà ngoại giao Lybia tới gặp giám đốc Cơ quan năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) ElBaradei để chấp nhận các cuộc thanh sát bất ngờ tại các cơ sở hạt nhân. Tripoli sẽ ký nghị định thư bổ sung của NPT và Hiệp ước cấm vũ khí hoá học.

Những sự nhượng bộ này ẩn sau nó cả một câu chuyện dài bí mật. Hồi tháng 3, Musa Kusa, giám đốc cơ quan tình báo Lybia đã tiếp cận Anh và đề nghị nước này tạo điều kiện cho các cuộc đối thoại với Mỹ (London đã nối lại quan hệ với tripoli từ năm 1999). Ông Muammar Gaddafi sẵn sàng đối thoại nghiêm túc về vũ khí đặc biệt mà ông vẫn từng phủ nhận. Đó là thời điểm trước khi liên quân tiến hành cuộc chiến tranh Iraq vài ngày.

Các cuộc gặp gỡ bí mật được tiến hành ở châu Âu từ mùa hè. Đến tháng 10 và 12/2003, các đoàn CIA và M16 của Anh đã bí mật đến Lybia rồi phấn khởi trở về. Gaddafi không giấu diếm một điều bí mật nào. Ông đã cho họ xem hàng chục cơ sở nghiên cứu hạt nhân, còn tiên tiến hơn những gì tình báo phương tây vẫn nghĩ. Họ đã thấy các máy quay ly tâm không biết do nước nào cung cấp, dùng để làm giàu uranium. Họ còn được xem nơi tàng trữ hàng tấn hơi ngạt, bom chứa chất độc, tên lửa Scud mua của Bắc Triều Tiên với tầm xa 800 km. Và một vài lần Gaddafi đã tiếp họ để thuyết phục rằng ông muốn dỡ bỏ các chương trình này.

Trên thực tế, những cuộc thảo luận bí mật được tiến hành từ tháng 3, do những người Lybia từng đối thoại để giải quyết vấn đề Lockerbie như Musa Kusa và các đại sứ ở London và Rome.

Sự thay đổi của Lybia ngay lập tức dẫn đến một cuộc tranh luận ở Mỹ. Nhà Trắng và phải cứng rắn nhất trong đảng Cộng hoà cho rằng đó là sự khẳng định tính đúng đắn của học thuyết hành động quân sự phòng ngừa. Quyết tâm của Mỹ đối với cuộc can thiệp ở Iraq đã khiến các nước khác phải suy nghĩ: Lybia chịu khuất phục, Iran chấp nhận các cuộc thanh sát đột xuất, Bắc Triều Tiên đồng ý thảo luận. Tất nhiên phái Dân chủ rút ra bài học ngược lại: sự thay đổi của Gaddafi và diễn biến ở những nước khác chứng tỏ sức ép ngoại giao đang có tác dụng.

Tờ "Buổi chiều" của Bỉ cho biết chính nhờ một cú điện thoại của Tony Blair mà mọi chuyện được thúc đẩy. Ngày 18/12, thủ tướng Anh nói chuyện với một người đối thoại của ông trong vòng 30 phút và nhắc lại rằng ông này có khả năng cải thiện quan hệ giữa Lybia với Anh và Mỹ. Người đối thoại đó không ai khác là Muammar Gaddafi. Thực ra, Anh đã thương lượng với Tripoli từ hai năm nay về việc ngừng chương trình vũ khí hạt nhân của Lybia. Theo tờ Observer thì tất cả bắt đầu từ vài tuần sau sự kiện 11/9 với chuyến thăm Anh của một quan chức Lybia - ông Musa Kusa. Đây là sự trở lại gây nhiều ngạc nhiên, bởi năm 1980, Kusa là đại sứ của Tripoli tại London và đã bị chính phủ Anh trục xuất bởi tuyên bố rằng Lybia sẽ giết hai người chống chế độ của ông Gaddafi khi đó đang tị nạn tại London.

Trong hai năm trời, các cuộc thương lượng vẫn tiếp tục mặc dù có những bất đồng về Lockerbie. Mới đây, một đoàn quan chức Lybia do ông Kusa dẫn đầu đã gặp đại diện của Anh, trong đó có cố vấn ngoại giao của thủ tướng Tony Blair. Hai bên thương lượng một cách bình đẳng về nội dung của tuyên bố lịch sử ngày 19/12.

Guy Bechor, một nhà nghiên cứu Hồi giáo, khẳng định rằng nhà lãnh đạo Lybia thấy rõ tình hình chính trị thế giới và hiểu rằng cần phải thay đổi thái độ sau sự kiện 11/9. Người ta quên rằng chính Gaddafi là nhà lãnh đạo Ả rập đầu tiên lên án kịch liệt việc tàn phá hai toà tháp ở New York. Gaddafi hiểu điều gì đang chờ đợi ông nếu không từ bỏ kho vũ khí huỷ diệt. Một nghịch lý là nếu Israel coi sự thay đổi này là dấu hiệu tích cực thì chính họ cũng thấy lo sợ sẽ phải giải thích như thế nào với cộng đồng quốc tế về kho vũ khí hạt nhân, hoá học và vi trùng mà nước này bị tình nghi tàng trữ từ những năm 1970.

(Theo VNA)