Buôn bán bom bẩn trên toàn cầu

Một nhân viên chính phủ tìm kiếm thiết bị phóng xạ tạii bãi rác ở ngoại ô Tbilisi.

Khi bị cảnh sát bắt kịp hôm 31/5, Tedo Makeria đang trên đường tới nhà ga chính ở Tbilisi. Hàng được giấu trong các hộp và nặng đến mức chiếc taxi quá tải. Sau khi lệnh cho phương tiện dừng lại để khám xét, viên cảnh sát nhìn thấy nhãn hiệu phân biệt: "Nguy hiểm: Phóng xạ".

Trong vòng vài phút, các sĩ quan an ninh được tăng cường và máy đếm Geiger được mang tới. Trong khi Makeria hút thuốc trong lo lắng ở ghế sau, các sĩ quan bật máy và theo dõi màn hình. "Đầu tiên, tất cả chúng tôi đều sốc", thiếu tá Leri Omiadze nhớ lại.

Trong các hộp của Makeria có hai bao chứa kim loại phóng xạ mạnh - stroni và cesium - chất mà các chuyên gia chống khủng bố cho biết có thể được sử dụng trong bom bẩn (thiết bị rải phóng xạ nhưng không gây nổ hạt nhân). Hộp thứ 3 chứa chất lỏng màu nâu, mà cảnh sát Gruzia nhận dạng là chất sử dụng trong khí mù tạt, một trong những loại vũ khí hoá học sơ khai nhất.

Theo kế hoạch, các hộp được Giorgi Samkhakiuli, 29 tuổi, từng có tiền án vận chuyển ma tuý, chuyển tới Makeria. Nhiệm vụ của Makeria là chuyển các hộp đó bằng tàu hoả từ Tbilisi tới tỉnh Adzharia, khu vực xung đột sắc tộc và thù địch với chính phủ trung ương trên biên giới phía tây nam Gruzia. Từ đây, hàng hoá sẽ được giữ ở nhà riêng của Makeria cho tới khi những người khác tới nhận. Số hàng sẽ vượt qua biên giới vào Thổ Nhĩ Kỳ hoặc thậm chí cả Iran, để chuyển cho khách hàng có triển vọng.

Makeria, 33 tuổi, lái xe taxi, khai với cảnh sát rằng anh ta gần như không biết gì về nguồn gốc hay đích đến của số hàng chết người. Tuy nhiên, trưởng đội chống tội phạm Bộ Nội vụ Gruzia Tamaz Alania cho biết lời cảnh báo dán trên hộp được viết bằng tiếng Nga và tiếng Anh. Sau khi âm mưu buôn lậu bị phát hiện, Samkhakiuli, một nhân vật được cảnh sát mô tả là có tiền án về ma tuý, biến mất sau khi âm mưu buôn lậu bị phát hiện. Nhân viên điều tra vẫn đang tiếp tục lần theo các manh mối. Tuy nhiên, cuộc truy lùng những nghi phạm khác có vẻ đã chững lại vì nhân viên không biết gì thêm.

Trong 3 năm qua, hàng chục vụ buôn lậu nguyên liệu phóng xạ đã bị diễn ra. Một số chuyên gia vũ khí mô tả đó là một xu hướng đáng ngại mới vì các nhóm tội phạm cũng bắt đầu tham gia hoạt động này. Trong một loạt vụ từ Caucasus và Đông Âu sang Tây Phi và Nam Mỹ, các băng nhóm đã ăn trộm các thiết bị phóng xạ để bán kiềm lời hoặc sử dụng trong những tội ác, từ tống tiền cho tới giết người.

Vấn đề mới đặt các chính phủ trước một nhiệm vụ vô cùng khó khăn: làm thế nào để cắt đứt nguồn cung cấp phóng xạ cho các phần tử khủng bố, trong khi có một khối lượng lớn chất độc hại này trong tay những kẻ buôn bán hoặc quên lãng trong nhà kho. Ở Gruzia và những khu vực bất ổn trên thế giới, nguyên liệu phóng xạ có mặt trên chợ đen cùng các loại hàng lậu khác như ma tuý và tiểu liên Kalashnikov.

Việc một số chính phủ không kiểm soát được tình hình, biên giới dễ xâm nhập và cơ quan hành pháp yếu kém càng tạo điều kiện cho khủng bố. Sự tham gia của những kẻ buôn lâu chuyên nghiệp càng làm khả năng nguyên liệu rơi vào tay khủng bố cao hơn.

Hàng chục tuyến đường buôn luận nguyên liệu hạt nhân và phóng xạ đã bị phát hiện trong thập kỷ qua. Nhưng từ năm 1999, một con đường rõ ràng đã hiện ra. Từ những vụ việc mà cảnh sát được biết, những kẻ buôn lậu đã phát hiện cơ hội phong phú ở phía đông nam châu Âu: những quốc gia thuộc vùng Biển Đen và Caucasus, từ lâu là đường nối châu Âu, Trung Đông và châu Á.

Đứng hàng đầu trên danh sách là Gruzia, nước cộng hoà thuộc Liên Xô cũ. Quốc gia nhỏ với 5 triệu dân có đường biên giới lỏng lẻo, hứng chịu tình trạng quan chức tham nhũng và buôn lậu, những vấn đề này càng nghiêm trọng hơn bởi những cuộc phiến loạn - ở các tỉnh Abkhazia và Nam Ossetia ở phía bắc, và Adzharia ở phía nam - và những cuộc xâm nhập của du kích ở khu vực biên giới phía đông sát Chechnya. Tại khu vực chiến sự, buôn lậu hàng cấm đã trở thành ngành dịch vụ nuôi sống hàng chục nghìn người, trong đó có cả thủ lĩnh phong trào nổi loạn.

Gruzia là bãi rác thải phóng xạ thời Liên Xô cũ, trong đó có những chất vô cùng độc hại. Những thiết bị phóng xạ bị bỏ đi thường được tìm thấy trên những ngọn đồi, thường sau khi dân làng bị bỏng nặng. Cách đây hai năm, 3 tiều phu ở bắc Gruzia bị thương nặng do phóng xạ sau khi vấp phải máy phát điện chạy bằng strontium do Liên Xô sản xuất, có mức phóng xạ 40.000 đơn vị. Người ta đã tìm thấy 9 thiết bị như vậy kể từ giữa thập kỷ 1990, và khoảng 3 chiếc nữa vẫn đang mất tích.

"Chúng tôi kế thừa tình trạng lộn xộn. Các thiết bị phóng xạ xuất hiện ở bãi rác", Dato Bakradze, giám đốc phụ trách an ninh quốc tế và giải quyết xung đột Hội đồng An ninh Quốc gia Gruzia, nói. "Khả năng những tên khủng bố hay các phần tử ly khai Gruzia nắm được một thiết bị gây nguy hiểm cho toàn thể đất nước".

Kể từ đầu thập kỷ 1990, cảnh sát Gruzia đã chặn số phóng xạ trôi nổi từ những người bán không chuyên muốn kiếm lời từ những phát hiện. Gần đây, nguyên liệu được chào bán đã trở nên tinh vi hơn, và những kẻ buôn lậu cũng vậy. Ít nhất 3 lần kể từ năm 1999, các quan chức đã phát hiện nhiều kg uranium chất trong các phương tiện ra vào Gruzia. Trong vụ việc gần đây nhất hôm 26/6, khoảng 500 gam uranium bị thu giữ trên biên giới Gruzia - Armenia. Nhà chức trách cho rằng xuất xứ số uranium này là Nga và đang được vận chuyển để bán ở Iran.  

Nguyên liệu phóng xạ không chỉ là mục tiêu săn tìm của các tổ chức tội phạm ở các nước thuộc Liên Xô cũ. Hàng chục nghìn thiết bị phóng xạ mạnh đang được sử dụng ở rất nhiều ngành công nghiệp, từ dược cho đến luyện kim, khai khoáng... Một vài loại, vì kích cỡ, sức mạnh và dễ kiếm, đã trở thành mục tiêu của kẻ trộm và là ác mộng với những chuyên gia chống khủng bố.

Chẳng hạn, thiết bị phát hiện giếng dầu có chứa một kim loại phóng xạ mạnh, thường là americium, iridium hay strontium, được làm yếu đi để tìm mỏ dầu tiềm năng. Nó còn dùng tín hiệu neutron và bức xạ gamma để thâm nhập qua lớp đá. Phóng xạ sẽ xác định có dầu dưới đá hay không. Thiết bị này không chứa nhiều phóng xạ, nhưng những gì nó chứa lại rất nguy hiểm. Bên cạnh đó, rất dễ kiếm được loại này. Hàng chục thiết bị đang được sử dụng khắp thế giới, thường là ở những khu vực xa xôi, nơi chúng rất dễ bị mất hoặc ăn cắp.

Trong vụ trộm hôm 9/12/2002, kẻ trộm đột nhập vào một nhà kho của công ty Interspec, tỉnh Esmeraldas, Ecuador và lấy đi 5 dụng cụ tìm giếng dầu. Một trong các thủ phạm là nhân viên vừa bị thải hồi, nên anh ta biết rõ nơi cất giấu. Sau vài ngày, công ty nhận được yêu cầu trả tiền chuộc. Họ chấp nhận trả 5.000 USD cho 5 thiết bị, nhưng chỉ được trả lại 3. Trộm giữ số còn lại.

Nguyễn Hạnh (theo Washington Post)