Án hành chính: Gian nan, vất vả nhưng kết quả... bằng không

Khi cơ quan nhà nước ra quyết định sai, ảnh hưởng đến lợi ích của mình, người dân có quyền khởi kiện ra tòa để yêu cầu hủy quyết định này. Vấn đề tưởng chừng như đơn giản, nhưng thực tế thì đeo đuổi một vụ kiện hành chính cho đến khi đạt được kết quả như mong muốn không phải là dễ.

Anh Hoàng Anh Tuấn - một trong số hơn 20 người dân bị giải tỏa trắng dãy kiôt ở ngã tư Trung Chánh, quận 12, TP HCM - bức xúc: “Kể từ lúc bị giải tỏa đến nay tôi đã khiếu nại nhiều nơi, kể cả kiện ra tòa hành chính nhưng gần 2 năm vụ việc vẫn chưa được giải quyết”. Trong 3 lần tạm hoãn phiên tòa, 1 lần anh được thông báo lý do có thành viên hội đồng xét xử bận đột xuất. Còn 2 lần khác thì nguyên nhân vì đại diện UBND quận 12 không đến dự tòa được. Tốn công, mất nhiều thời gian theo đuổi vụ kiện nên nhiều người trong số các chủ kiôt bị giải tỏa chung với anh Tuấn nản lòng rút đơn kiện. Đến nay chỉ còn anh Tuấn và một vài người khác kiên trì theo đuổi.

Lý do hoãn tòa, dời ngày xét xử vì người của UBND bận việc, họp đột xuất... không có gì là xa lạ với các đương sự đã từng đeo đuổi vụ kiện hành chính với các cấp chính quyền. Chị Nguyễn Thị Hương - đương sự trong một vụ kiện quyết định hành chính của UBND TP HCM - cho biết chị phải tới tòa hàng chục lần nhưng lần nào HĐXX cũng thông báo rằng phía UBND không có mặt nên phải dời ngày xét xử.

Theo bà Lưu Thị Hòa (Chánh tòa hành chính TAND TP HCM) cho biết, việc thu thập hồ sơ của vụ án hành chính hiện rất khó khăn. Khác với vụ kiện dân sự, các bên đều tích cực tung các chứng cứ cho tòa để chứng minh yêu cầu của mình thì trong án hành chính, các UBND cứ “ỳ” ra. Tòa án yêu cầu nhiều lần nhưng có UBND vẫn không chịu cung cấp văn bản, tài liệu có liên quan quyết định hành chính bị kiện cho nên tòa không thể xét xử được. Tình trạng này thường xảy ra nhiều nhất trong các vụ án hành chính cấp quận huyện. Vì những nguyên nhân này mà hầu như tất cả các phiên tòa hành chính phải hoãn đi hoãn lại.

Ngoài ra, vụ kiện hành chính thường rất phức tạp, đòi hỏi thẩm phán phải có sự đầu tư thời gian nghiên cứu, thu thập nhiều hồ sơ tài liệu để làm căn cứ đối chiếu, xét xử. Hiện nay ở cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì tòa án mới thành lập tòa chuyên trách (tòa hành chính). Còn ở quận huyện thì thẩm phán kiêm luôn xét xử hình sự, dân sự, lao động... và cả án hành chính. Vì vậy, tình trạng án hành chính tồn đọng là điều khó tránh khỏi. Theo TAND, 6 tháng đầu năm, tỷ lệ vụ án hành chính các tòa quận huyện xét xử xong chỉ đạt khoảng 26%. Việc phải theo đuổi vụ kiện kéo dài cả năm, thậm chí vài ba năm nếu tính cả cấp sơ thẩm trở thành thường xuyên với các đương sự trong vụ kiện hành chính.

Vất vả, cực khổ hàng năm trời để theo đuổi vụ án hành chính, có được bản án của tòa tuyên hủy bỏ quyết định hành chính của cấp có thẩm quyền nhưng lợi ích của nhiều đương sự thực tế vẫn còn bị “treo” lơ lửng. Theo quy định của pháp luật về thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, trong khi xét xử tòa án có thể tuyên hủy quyết định hành chính theo yêu cầu của nguyên đơn nếu khiếu kiện có cơ sở.
Bà Lưu Thị Hòa cho biết: “Án hành chính rất quan trọng vì nó liên quan đến việc đánh giá, xem xét quyết định, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân. Tòa án chỉ có quyền xem xét quyết định hành chính là đúng hay sai. Nếu sai thì tòa tuyên hủy quyết định ấy nhưng lại không được ra phán quyết để sửa quyết định ấy như thế nào. Việc sửa hoặc ra quyết định hành chính mới hoàn toàn thuộc thẩm quyền của UBND, tòa án không được làm thay công việc của cơ quan hành chính”.

Vì lẽ đó, sau khi bản án được ban hành, cơ quan hành chính (nếu bị tòa án tuyên hủy quyết định hành chính) phải có nghĩa vụ ban hành quyết định hành chính khác thay thế quyết định đã bị tòa tuyên hủy. Nhưng không ít đương sự đã phải khổ sở thêm một lần nữa để có được cái quyết định mới của UBND.

Trong vụ kiện dân sự, nếu bên đương sự bị xử thua không tự nguyện thi hành án thì bên thắng kiện có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án buộc bên kia phải thi hành, thậm chí áp dụng biện pháp cưỡng chế. Song với án hành chính, việc thi hành bản án hay không hoàn toàn phụ thuộc vào sự “tự giác” của cơ quan hành chính. Không có cơ quan thi hành án nào có thẩm quyền đứng ra buộc UBND quận huyện, thành phố phải thi hành bản án, nếu UBND không thi hành thì cũng chẳng có biện pháp chế tài nào. Thậm chí nếu UBND, cơ quan hành chính cố tình không chấp hành bản án, không ra quyết định mới trong thời gian bao lâu cũng là... quyền của các cơ quan này. Vì thế, không ít trường hợp các đương sự đã tốn công sức, thời gian theo đuổi vụ kiện hành chính, được thắng kiện rồi nhưng vẫn phải dài cổ chờ đợi để UBND ra quyết định khác giải quyết lợi ích chính đáng của mình. Chưa kể tình trạng quyết định hành chính mới được ban hành cũng vẫn sai, đương sự lại phải tiếp tục theo đuổi một vụ kiện hành chính mới.

Theo các thẩm phán tòa hành chính, nguyên nhân những vấn đề trên là do quy định của pháp luật còn nhiều bất cập. Tòa hành chính tuy cũng thuộc hệ thống tòa án nhân dân nhưng xét về bản chất lại khác. Đối tượng xem xét của tòa hành chính là các quyết định hành chính, hành vi của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền của các cơ quan hành chính này. Nhiều chuyên gia về pháp luật cho rằng phải tách tòa hành chính ra khỏi hệ thống tòa án nhân dân, thành lập hệ thống “tòa án tư pháp” hoặc đưa tòa hành chính trực thuộc Chính phủ và có cơ chế thực thi quyết định của tòa khi đó việc giải quyết vụ án hành chính mới mong đạt hiệu quả cao nhất.

(Theo Tuổi Trẻ)