Một ngân hàng tư nhân Việt Nam qua cái nhìn của FEER

"Mặc dù ở Việt Nam hiện nay Ngân hàng Nhà nước vẫn đóng vai trò chủ chốt, nhưng các ngân hàng tư nhân, mà VP Bank là một ví dụ, đại diện cho tính chuyên nghiệp mới đang bắt đầu làm biến đổi bộ mặt tài chính ở đây", Far Eastern Economic Review bình luận.

3 năm trước, Lâm Hoàng Lộc đã từ bỏ những theo đuổi vật chất, tự bằng lòng với công việc quản lý một cửa hàng bán sách về Phật giáo và quyên tiền cho công tác từ thiện. Vào thời gian rảnh, ông ngồi thiền và trao đổi về kinh Phật với các tăng sư ở những ngôi chùa gần đó. Thế giới đó khác xa với cuộc sống trước đây của ông - vị chủ tịch hay lo âu của Ngân hàng Thương mại châu Á (ACB), ngân hàng tư nhân có uy tín nhất ở Việt Nam.

Sau đó, có một lời đề nghị đưa ông trở lại với giới ngân hàng. Đó là một công việc mà không ai muốn - một ngân hàng bị nhiều người phê phán vì hoạt động thiếu hiệu quả. Do một nhóm các doanh nhân Việt Nam thành lập - những người giàu nhanh nhờ buôn bán ở Nga và Đông Âu, Ngân hàng Cổ phần Các doanh nghiệp ngoài quốc doanh (gọi tắt là VP Bank) lúc bấy giờ đang phải gánh hàng đống nợ khó đòi và đã trải qua 9 đời chủ tịch trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Ban đầu ông Lộc cũng cảm thấy e ngại, nhưng rồi sau nhiều tháng nghe thuyết phục, ông cũng đồng ý nhảy vào mớ bòng bong. Ban đầu ông làm cố vấn, sau đó trở thành Chủ tịch VP Bank từ đầu năm 2002.

Trong khi cơ cấu lại ngân hàng, vị chủ tịch 54 tuổi còn theo đuổi một lịch trình bao quát hơn. Một mặt tập trung vào các dịch vụ ngân hàng, một mặt theo đuổi nguyên tắc trung thực và độc lập, ông Lộc tin rằng các ngân hàng tư nhân của Việt Nam có thể trở thành những đối thủ cạnh tranh đáng gờm của các ngân hàng nhà nước và thúc đẩy sự phát triển của các công ty tư nhân.

"Trong làm ăn, tôi tin rằng chữ tín là rất quan trọng", ông bình luận. Ông thường xuyên nhắc đến điều này trong các cuộc họp ban quản trị, khi trò chuyện bên ly cà phê, và trong các buổi huấn luyện cho nhân viên. Với một bằng tâm lý trong tay cộng với thâm niêm trong lĩnh vực kinh tế, ông hiểu rõ tầm quan trọng của việc tạo lập lòng tin trong khách hàng. Ở Việt Nam, đa số những người gửi tiền tin tưởng các ngân hàng nhà nước hơn, và dân chúng đa số thậm chí không có cả tài khoản ngân hàng.

Một số nhà phân tích tài chính cũng bày tỏ hy vọng các ngân hàng tư nhân sẽ trở thành cốt lõi của một lĩnh vực tài chính năng động trong tương lai. Từ lâu bị lép vế trước các ngân hàng nhà nước (chiếm 70% tổng số tiền cho vay và cấp hơn nửa các khoản vay cho các công ty quốc doanh), 33 ngân hàng tư nhân chỉ có quỹ cho vay 2.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, các nhà băng nhỏ này - thường là những ngân hàng cổ phần - đang đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong việc cho tư nhân vay vốn. Chủ tịch Lộc hy vọng VP Bank sẽ vươn lên nhờ vào thị trường bán lẻ. "Khoảng trống vẫn còn lớn lắm", ông nhận xét. Nhiều người khác cũng đồng tình với ông. Những chính sách cải cách gần đây cho phép các ngân hàng đương đầu với rủi ro tốt hơn và mở thêm những chi nhánh mới. Họ đang tìm kiếm các mối làm ăn trong số 58.700 công ty tư nhân (đi vào hoạt động từ đầu năm 2000) và 1.070 công ty quốc doanh (được cổ phần hóa một phần trong vòng một thập kỷ qua). Nhờ tài trợ nước ngoài, các ngân hàng còn nỗ lực nâng cao năng lực của nhân viên, chẳng hạn trong lĩnh vực đánh giá rủi ro. "Ngân hàng tư nhân là khu vực năng động nhất của lĩnh vực ngân hàng hiện nay", Susan Adams, Trưởng đại diện Quỹ tiền tệ Quốc tệ (IMF) ở Việt Nam phát biểu.

Ông Lộc phát hiện nhiều cơ hội để thay đổi bộ mặt VP Bank. Tháng 7 năm ngoái chẳng hạn, ông bắt tay với Western Union và nhanh chóng hình thành một mạng lưới với 200 đại lý nhỏ, mục tiêu là đạt 470 đại lý vào năm 2004. Hầu hết các đại lý này kinh doanh vàng bạc, cung cấp dịch vụ du lịch và thường đóng cửa muộn để phục vụ khách hàng. Một mục tiêu khác là giúp tăng các khoản tiền gửi từ Nga và Đông Âu về Việt Nam, đang thua xa tiền gửi từ Mỹ. Để khuyến khích dịch vụ này phát triển, VP Bank hứa thưởng 10 triệu đồng cho những khách hàng nhận tiền về thường xuyên nhất. Có rất ít ngân hàng trong khu vực dám áp dụng những biện pháp như vậy, Andrew Ong, giám đốc Western Union ở khu vực Đông Nam Á nhận xét: "Đây là một nhà băng rất xông xáo trong việc đưa ra các sản phẩm và dịch vụ mới". Ông gọi Chủ tịch VP Bank là một người có tầm nhìn xa..

Nếu so với những nước tiên tiến hơn, chính sách của ông Lộc không phải là đột phá. Về nội bộ, ông ủng hộ những biện pháp có tính chuẩn mực trên toàn cầu, chẳng hạn đánh giá cổ đông không dựa theo ảnh hưởng của họ. "Tôi khuyến khích các nhân viên trở nên độc lập hơn, dám chịu trách nhiệm hơn. Không một thành viên nào trong ban quản trị hay nhân viên được phép vay tiền. Không một ai hết", ông nhấn mạnh. Về quan hệ đối ngoại, ông cho biết đang học theo Singapore Airlines: "Biết cách phục vụ khách hàng, kính trọng khách hàng và làm cho khách hàng nhớ đến bạn".

Những ý tưởng như vậy cho thấy một sự đoạn tuyệt với quá khứ tai tiếng của VP Bank. Ra đời năm 1993, là ngân hàng tư nhân đầu tiên của Việt Nam, 3 năm liền VP Bank phát triển đều đặn. Nhưng nó mau chóng biến thành một cỗ máy làm tiền của các cổ đông vô trách nhiệm. Cũng giống như đa số những người Việt Nam khi đó, hầu hết các thành viên ban quản trị gần như không biết gì về hoạt động ngân hàng trong nền kinh tế thị trường. Khủng hoảng lên đến đỉnh điểm năm 1997, khi VP Bank không thể trả nổi thư tín dụng cho các nhà xuất khẩu Hàn Quốc trị giá khoảng 48 triệu USD. Các khoản vay không sinh lời thời kỳ đỉnh điểm lên đến 81%, tổng số nợ khó đòi ước tính là 80 triệu USD, trong khi quỹ tín dụng của ngân hàng chỉ có 12 triệu USD. Chủ tịch, 2 thành viên ban quản trị và 2 người vay nhiều tiền bị bắt. Sau quá trình thương thuyết, chính phủ không truy tố, cũng không buộc VP phải chấp nhận phá sản và ngừng hoạt động, điều mà nhiều người đang lo sợ.

Lúc bấy giờ, có nhiều ngân hàng tư nhân khác cũng mắc phải những sai lầm tương tự, tuy ở mức độ thấp hơn. Không muốn làm sụt giảm thêm lòng tin của công chúng, vốn đã mong manh kể từ một loạt các vụ sụp đổ quỹ tín dụng năm 1989, ngân hàng Nhà nước thắt chặt vòng giám sát đối với VP Bank. Nhưng các cải cách nhỏ trong suốt năm 2000 vẫn chưa đủ. "Vấn đề của ngân hàng này là nằm ở trong máu kia", Phó chủ tịch Nguyễn Quang Á kể lại. Ông cho rằng ông Lộc là vị bác sĩ đáng tin cậy nhất. Cả hai là bạn thân của nhau, xuất phát từ quan hệ làm ăn ở ACB, từng du học Mỹ năm 1995 và đều căm ghét tham nhũng. Ông biết rằng Lộc từng bày tỏ những quan điểm thẳng thắn tại ACB về tầm quan trọng của việc thâu nạp và khuyến khích nhân tài từ bên ngoài. Bạn bè cũng biết ông đang dùng kinh Phật để kiềm chế những bực bội trong lòng, sau khi rời ACB năm 2001. Vào thời điểm chấp nhận thử thách ở VP Bank, ông đã trở nên bình thản và kiên nhẫn hơn.

Trong cương vị mới, ông Lộc trở thành nhà chiến lược chính và hình mẫu về đạo đức. Ông tham gia những kế hoạch giúp các ngân hàng tư nhân phát hành thẻ tín dụng và phát triển hệ thống phần mềm mới. Vị chủ tịch VP Bank khoán hẳn việc giải quyết rắc rối với phía Hàn Quốc cho phó chủ tịch của mình, người đã thành công khi giảm số tiền đúng ra phải giao nộp từ 48 triệu USD xuống còn 3,9 triệu từ tháng 5/2003. Ông cũng giao công việc xử lý nợ khó đòi cho một cựu thành viên ACB khác, cố vấn cấp cao Nguyễn Đình Long, và Phó chủ tịch VP Bank Lê Đắc Sơn.

Một số người tỏ ra nghi ngờ khả năng thành công của ông Lộc. "Người điều khiển thì giỏi, nhưng cỗ máy thì yếu", một doanh nhân ở TP HCM nhận xét. Thiếu nguồn lực để trả lương cao, ngân hàng rất khó thu hút những nhà quản lý trẻ tài năng. Trong khi ông Lộc có kế hoạch đổi tên VP Bank để giúp xóa bỏ ấn tượng không hay trong quá khứ, cạnh tranh giữa các ngân hàng tư nhân ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, phong cách chú trọng tính trung thực giúp VP Bank thu hút thêm nhiều khách hàng. Bác sĩ Nguyễn Minh Sơn ở Hà Nội cho biết ông chọn VP Bank một phần để tránh những thủ tục nhiều khuất tất như "tiền hoa hồng" khi phải vay tiền cho phòng khám tư của ông hoạt động.

Đầu tháng 6, VP Bank đã nhận được một phần thưởng tinh thần có ý nghĩa. Trong cuộc họp đánh giá ở TP HCM, các vị lãnh đạo đã khen ngợi VP Bank giúp thúc đẩy hoạt động tài chính lành mạnh. Tiền gửi tăng 28% năm 2002 so với 2001, và ngân hàng dự kiến huy động vốn sẽ tăng 94% cuối năm 2003. Tín dụng tăng 29% năm 2002, dự kiến tăng 26% năm 2003. Ông Lộc cho biết lợi nhuận chưa tính thuế sẽ đạt khoảng 35 tỷ đồng cuối năm nay, tăng từ mức 1,9 tỷ năm 2001.

Những con số này rất đáng khích lệ đối với Vietnam Enterprise Investments (VEIL), quỹ có đăng ký trên Thị trường chứng khoán Ireland. Mua 10% cổ phần của VP Bank năm 1996 với giá 2 triệu USD và phải ngậm đắng nuốt cay khi chứng kiến trị giá số cổ phần đó giảm xuống còn 400.000 USD, giờ đây VEIL đang cân nhắc khả năng rót thêm vốn vì họ có lòng tin với ban giám đốc mới. "Chúng tôi muốn tăng gấp đôi số cổ phần trong VP Bank", Dominic Scriven, giám đốc Dragon Capital, công ty quản lý VEIL, phát biểu.

Có lẽ, ông Lộc sẽ nhận được một khoản tiền thưởng 150 triệu đồng cuối năm nay. Những người khác có thể nghĩ đến chuyện sắm một chiếc ôtô mới hay đi du lịch nước ngoài. Chủ tịch VP Bank thì lại định quyên số tiền đó vào một trường tiểu học cho con em các Phật tử. Vào ngày nghỉ cuối tuần, ông vẫn bán sách.

Minh Châu (theo FEER)