Chuyện bên lề đàm phán WTO

Ngày 11/1/2007, Việt Nam nhận thẻ quy chế thành viên WTO chính thức, kết thúc chặng đường dài vào sân chơi thương mại toàn cầu. Các nhà đàm phán không thể quên những chuyến bay vắng khách vì nước sở tại đang trong tình trạng báo động da cam, cũng khó quên được những cuộc họp tại tầng trệt thương vụ Việt Nam tại Geneva.  

11h ngày 7/11/2006 theo giờ Geneva, tiếng búa gõ xuống bàn chủ tọa của Chủ tịch Đại hội đồng WTO Eirik Glenne vang lên. Một tiếng búa nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn lao, kết thúc 11 năm đàm phán căng thẳng và nhiều lúc tưởng chừng bế tắc, đưa Việt Nam gia nhập tổ chức thương mại lớn nhất thế giới.  

Sau tiếng búa đó, Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển và Tổng giám đốc WTO Pascal Lamy ký vào nghị định thư gia nhập WTO và trao đổi văn kiện. Với nhiều nhà đàm phán, hình ảnh ông Pascal Lamy khệ nệ với chồng văn kiện từ Việt Nam là một trong những hình ảnh ấn tượng nhất của năm 2006.  

Đại sứ Ngô Quang Xuân và Tổng Giám đốc WTO Pascal Lamy (thứ hai và ba từ trái sang) tại buổi lễ trao thẻ quy chế thành viên WTO chính thức cho VN. Ảnh do Đại sứ cung cấp.

Mỗi đối tác một khó

Theo Thứ trưởng Lương Văn Tự, người tham gia hầu hết các cuộc đàm phán của Việt Nam, để đàm phán thành công, điều quan trọng là phải hiểu được thực lực của đối tác. Có nước đưa ra yêu cầu giảm thuế suất xuống còn 5-15% cho toàn bộ biểu thuế. Thế nhưng, với chính đối tác này, khi chốt lại, mức thuế suất chỉ phải giảm đi chút ít.

Trong những trường hợp như thế, đoàn đàm phán phải phân tích điều kiện của đối tác để làm sao hoàn tất càng sớm càng tốt. Phải tập hợp thông tin thu thập được về đối tác từ Đại sứ quán Việt Nam tại nước sở tại, Đại sứ quán bạn tại Việt Nam và nhiều kênh thông tin khác để đưa ra những quyết định chính xác.

Đàm phán với Australia, nhiều người cho rằng, chỉ khi kết thúc được với nước này thì mới có thể hoàn tất với New Zealand. Tuy nhiên, một nguồn tin lại cho hay, cơ hội kết thúc với New Zealand trước rất cao. Vì thế, đoàn quyết định nhanh chóng hoàn tất với New Zealand, sau đó mới tạo đà kết thúc với Australia.

Một lần khác, đoàn sang Geneva đúng đợt dịch SARS đang hoành hành, nước chủ nhà không muốn đón nhận các vị khách đến từ một nước đang là điểm nóng về dịch bệnh, dù có là đại diện quốc gia đến đàm phán.

Vậy là đại diện đoàn "lóc cóc" đến gặp Bộ trưởng Y tế Trần Thị Trung Chiến xin giấy bảo đảm để được nhập cảnh, ông Tự kể. Vài tháng sau đó, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) mới công bố Việt Nam là nước đầu tiên trên thế giới hoàn toàn khống chế được dịch SARS. 

Tầng trệt của thương vụ Việt Nam tại Geveva cũng là nơi chứng kiến nhiều phiên đàm phán của Việt Nam. Tại đây đã có đến 9 cuộc đàm phán song phương khi trụ sở của WTO không còn phòng. Nhiều lần khác, đàm phán lại được dời đến văn phòng Liên hợp quốc tại Geveva vì WTO bận họp về vòng đàm phán Doha, không thể bố trí nơi làm việc cho Việt Nam.

Thứ trưởng Thương mại Lương Văn Tự tham gia với tư cách trưởng đoàn trong hầu hết các phiên đàm phán gia nhập WTO của Việt Nam. Trừ 3 phiên đa phương đầu tiên, các cuộc đàm phán song phương sau này đều có sự chỉ đạo trực tiếp của ông Tự.

Một trong những kinh nghiệm những nhà đàm phán ghi nhận sau 11 năm là sự linh hoạt và bền bỉ. "Nhiều đối tác không muốn ngồi đàm phán, ta kéo họ vào. Đây là đàm phán một chiều, không phải có đi có lại nên không có cách nào ngoài kiên trì đến cùng", ông Tự cho biết.  

Cùng với đó, cách ứng xử của những nhà đàm phán và tranh thủ sự ủng hộ Ban thư ký và Ban công tác WTO cũng mang tính chất quyết định đối với thành công sau cùng. "Dù là những nhà ngoại giao chuyên nghiệp, trước khi đàm phán họ đã có sự chuẩn bị và mục tiêu nhất định, thái độ ứng xử của ta vẫn sẽ quyết định nhiều đến kết quả", ông Tự nhận xét.

Kết thúc đàm phán với Mỹ: Hai bên cùng thở phào

Từ năm 2000 trở đi, các cuộc đàm phán trở nên căng thẳng, vì các đối tác còn lại đều khá khó khăn. Các bộ, ngành liên tục họp để chuẩn bị tài liệu, đoàn đàm phán bay đi như con thoi, khi trở về lại báo cáo chính phủ, họp cùng các bộ ngành để chuẩn bị, ra phương án cho chuyến tiếp theo.  

Một trong những điều đáng nhất với những nhà đàm phán là những chuyến đi có báo động da cam tại Mỹ. "Cứ thấy báo động da cam là biết nguy cơ khủng bố đang cao, có những chuyến bay vắng tanh, cả máy bay chỉ có đoàn Việt Nam", ông Tự nhớ lại.

Ngày 13/5/2006, đàm phán với Mỹ kết thúc, hoàn tất các cuộc đàm phán kéo dài với 28 đối tác có yêu cầu. Phiên họp với đối tác cuối cùng này kéo dài tới 4 ngày thay vì 3 ngày như dự kiến. Phía Việt Nam liên tục tham vấn các chuyên gia và tranh thủ sự ủng hộ của các nhân vật quan trọng, phía Mỹ cũng liên tục hội ý.

Cuối cùng, cuộc đàm phán cũng đi tới hồi kết thúc. Cả đoàn thức thâu đêm đến sáng, vui mừng khôn xiết. Sáng hôm sau, trên đường ra sân bay sớm để về nước, đoàn ghé vào Đại sứ quán Việt Nam tại Thụy Sĩ, đón nhận sự chúc mừng của cán bộ ngoại giao tại đây. Ông Tự cho hay, bản thân đoàn Mỹ cũng thở phào nhẹ nhõm khi đàm phán kết thúc vì cả hai bên đều biết rằng, nếu không kết thúc được ở phiên này, không biết đến bao giờ mới nối lại được.

Ngọc Châu