Doanh nghiệp tư nhân: Đẻ khó mà nuôi cũng khó

Từ lúc bắt đầu xin giấy đăng ký kinh doanh tới khi mua được quyển hoá đơn đỏ phải mất khoảng 50 ngày với trăm điều rối rắm, nhiêu khê. Đoạn trường khai sinh doanh nghiệp tư nhân còn được tiếp nối bởi hàng loạt khó khăn thời hậu đăng ký như đất đai, vốn liếng, nhân lực hay thuế má...

Hậu đăng ký kinh doanh cũng là vấn đề đáng ngại.

Theo các số liệu thống kê chính thức, việc thực thi Luật Doanh nghiệp từ 2000 đến nay đã tạo điều kiện cho hơn 100.000 doanh nghiệp mới ra đời, cao gấp đôi so với những năm 1991-1999. Báo cáo của Tổ công tác đặc biệt về thi hành Luật Doanh nghiệp trong 3 năm (từ 2000-2003) cũng khẳng định thời gian trung bình để đăng ký một doanh nghiệp tư nhân đã rút ngắn rất nhiều, từ 99 ngày (trước khi có Luật Doanh nghiệp) xuống còn 10 ngày, và chi phí cho việc đăng ký của một doanh nghiệp mới cũng giảm một cách đáng kể.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát 300 doanh nghiệp ở Hà Nội và các tỉnh lân cận do Chương trình Phát triển Kinh tế Tư nhân (MPDF) tiến hành và công bố hôm 25/7 cho thấy, khu vực kinh tế tư nhân không hoàn toàn khỏe mạnh và phát triển nhanh như những con số công bố. Điều này thể hiện rõ nét khi so sánh số liệu của Tổng cục Thống kê với dữ liệu của Trung tâm Thông tin Doanh nghiệp (Bộ Kế hoạch và Đầu tư). Nếu như Tổng cục Thống kê chỉ thống kê số lượng doanh nghiệp đang hoạt động thì trung tâm thống kê toàn bộ doanh nghiệp đăng ký thành lập, và số liệu của Tổng cục Thống kê luôn thấp hơn khoảng 40%.

Đoạn trường khai sinh doanh nghiệp

4 bước chính của quá trình đăng ký kinh doanh và quá trình thành lập doanh nghiệp hiện nay là: Đăng ký xin giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh ở sở kế hoạch và đầu tư; Làm con dấu và đăng ký tại cơ quan công an địa phương; Nhận mã số thuế ở cục thuế địa phương; cuối cùng là mua quyển hoá đơn đỏ ở phòng thuế. Các doanh nghiệp phải tuân thủ quá trình này từng bước một theo đúng trình tự chặt chẽ đó chứ không được thực hiện đồng thời tất cả các khâu.

Cuộc điều tra của MPDF cho thấy, các doanh nghiệp trong mẫu điều tra thường mất khoảng 50 ngày (nếu nhờ dịch vụ thì khoảng 23 ngày) để hoàn tất toàn bộ quá trình trên. "Theo báo cáo Kinh doanh 2005 của Ngân hàng Thế giới - một báo cáo so sánh các chỉ số chính về môi trường kinh doanh ở 145 nước trên toàn thế giới, 50 ngày là một thời gian khá dài đối với việc đăng ký doanh nghiệp”, bà Nguyễn Quỳnh Trang, Giám đốc Chương trình Phát triển Môi trường Kinh doanh của MPDF, nói.

Chi phí chính thức để đăng ký thành lập doanh nghiệp vào khoảng 200.000 đồng, nếu thuê dịch vụ trọn gói sẽ tốn trên dưới 2 triệu đồng. Nếu tự thực hiện quá trình đăng ký, thường phải mất từ 42 đến 56 ngày mới hoàn tất, gấp đôi so với thuê dịch vụ. Chỉ riêng việc xin cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh thôi, doanh nghiệp cũng mất từ 14 đến 21 ngày. Thời gian đó còn kéo dài hơn nếu các doanh nghiệp không trả phụ phí, cho dù đây chỉ là khoản tiền tương đối nhỏ. Nếu trả một khoản phí không chính thức, doanh nghiệp đó có thể được hướng dẫn tường tận hơn, và do đó tiết kiệm được thời gian trong quá trình chuẩn bị giấy tờ cần thiết. “Chất lượng dịch vụ ở Phòng Đăng ký doanh nghiệp rất kém. Do thiếu trang thiết bị và nguồn nhân lực, cán bộ dường như bị quá tải. Chúng tôi phải chờ rất lâu và đi lại khoảng 5 lần. Các cán bộ ở phòng đăng ký đã không chỉ dẫn tận tình. Thậm chí họ biết giấy tờ của chúng tôi có khiếm khuyết nhưng không nói cho chúng tôi biết ngay một lúc. Thế nên chúng tôi cứ phải làm đi làm lại nhiều lần”, giám đốc một doanh nghiệp đề nghị giấu tên kể lại quá trình đăng ký của mình.

Khi đã cầm giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh gốc trên tay, doanh nghiệp có thể bắt đầu đăng ký con dấu chính thức tại cơ quan công an địa phương. Thời gian cho công việc này vào khoảng một tuần đến 10 ngày. Xin con dấu xong, doanh nghiệp mới được phép làm thủ tục đăng ký mã số thuế ở phòng thuế nơi đặt trụ sở. Quá trình xin mã số thuế mất khoảng 15 ngày, có trường hợp phải đi lại nhiều lần và mất phí "đen" mới xong việc. Nữ giám đốc một doanh nghiệp tư nhân ở Hà Nội kể doanh nghiệp của bà cũng rơi vào cảnh ngộ đó và phải kín đáo trao tay một phong bì để mọi việc suôn sẻ. "Đây là một luật bất thành văn khi giải quyết những thủ tục thế này. Chúng tôi nghĩ không cần phải coi đó là vấn đề. Chúng tôi cũng muốn giữ quan hệ tốt với họ bởi sau này họ còn quản lý thuế của chúng tôi. Và chúng tôi nghĩ làm thế cũng phải thôi, bởi nếu họ chỉ trông chờ vào lương thì họ hẳn sẽ rất nghèo. Điều này cũng giống như tặng một món quà để cảm ơn họ”.

Hậu đăng ký kinh doanh

Mang nặng, đẻ đau, song nuôi nấng "đứa con" bé bỏng của mình trong những ngày tháng đầu tiên sau khi chào đời cũng là thách thức không nhỏ với các chủ doanh nghiệp tư nhân. Nhiều doanh nghiệp than phiền hoạt động kinh doanh khó khăn hơn nhiều so với dự tính ban đầu. Không ít trong số đó đã phải thay đổi lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh. Các vấn đề hậu đăng ký kinh doanh như tìm kiếm nguồn tài chính, cơ sở vật chất, đất đai, nhân lực, thủ tục hành chính quan liêu là trở ngại chính đối với sự phát triển.

Theo MPDF, có được quyền sử dụng đất đai rõ ràng là thách thức chính mà khối doanh nghiệp tư nhân ở Việt Nam đang gặp phải. Các vấn đề liên quan tới đất đai thường phát sinh trong giai đoạn thành lập và trong nhiều trường hợp nó còn tiếp tục diễn ra trong suốt vòng đời của doanh nghiệp. Khó tìm được đất và nhà xưởng ưng ý, không ít doanh nghiệp tư nhân đã phải hoạt động theo quy mô nhỏ và chọn lĩnh vực kinh doanh ít "ngốn" đất hơn như thương mại, dịch vụ, thay vì hoạt động sản xuất như ý tưởng ban đầu.

Tìm đủ vốn đầu tư cũng là thách thức không nhỏ đối với các doanh nghiệp tư nhân, cả trong giai đoạn khởi nghiệp và hoạt động sau đó. Do thiếu tài sản có giá trị thích hợp để làm thế chấp, các doanh nghiệp này rất khó tiếp cận vốn vay của ngân hàng. Họ cũng thấy nản lòng trước các thủ tục phức tạp liên quan đến quá trình vay vốn. Thậm chí, để vay được vốn, doanh nghiệp còn phải "hậu tạ" cán bộ tín dụng. Khi không thể vay từ các nguồn chính thức, doanh nghiệp thường dựa vào vốn của gia đình, bạn bè, thậm chí vay lại tiền của ngân hàng thông qua bên thứ 3 là doanh nghiệp nhà nước. Thông thường, các doanh nghiệp phải trả lãi suất cao cho các khoản vay này. Có người phải trả tỷ lệ lãi suất cao tới 2,5%/tháng.

Theo các chuyên gia của MPDF, bên cạnh khó khăn về đất đai, nhà xưởng và vốn liếng, trong suốt thời gian hoạt động sau này, doanh nghiệp còn đối mặt với những phiền phức về thuế quan, thủ tục hành chính, các cuộc thanh kiểm tra của cơ quan chức năng... Theo các chuyên gia MPDF, cần cải thiện hơn nữa thủ tục đăng ký, thành lập doanh nghiệp theo hướng đơn giản hoá và rõ ràng, góp phần hạn chế các khoản phí không chính thức cũng như sự phiền hà cho doanh nghiệp.

"Chúng tôi tiến hành nghiên cứu này nhằm cung cấp cho ban soạn thảo Luật Doanh nghiệp thống nhất những thông tin thiết thực về các vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Sau khi được thông qua vào cuối năm nay, Luật Doanh nghiệp thống nhất mới sẽ cải thiện hơn nữa thủ tục đăng ký và thành lập doanh nghiệp", bà Nguyễn Quỳnh Trang, Giám đốc Chương trình Phát triển Môi trường Kinh doanh của MPDF, nói.

Song Linh