Một dự án ODA, 17 đời giám đốc

"Có những dự án khi xin gia hạn lần thứ nhất, chủ dự án cam kết là lần cuối cùng, nhưng sau đó lại xin gia hạn lần thứ 2, rồi lần thứ 3 cũng nói là lần cuối cùng... Vài năm sau dự án mới thực hiện xong, chậm tới 3-4 năm", ông Nguyễn Sinh Hy, Vụ trưởng Hợp tác quốc tế Bộ Xây dựng cho biết.

Giải phóng mặt bằng khó khăn ảnh hưởng lớn đến tiến độ của các dự án xây dựng. Ảnh: Anh Tuấn.

Theo ông Hy, đây là một nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ trong việc giải ngân các dự án ODA của VN.

Tính đến cuối năm ngoái, tổng cam kết viện trợ phát triển chính thức (ODA) dành cho các dự án của VN đạt gần 29 tỷ USD, tổng giá trị ký kết khoảng 21 tỷ USD. Tuy nhiên, mức giải ngân chỉ đạt trên 14,11 tỷ USD - thấp hơn mức trung bình của các nước tiếp nhận ODA trong khu vực.

Phát biểu tại hội nghị "Tổng kết thực hiện các chương trình, dự án ODA giai đoạn 1994-2004" sáng nay, ông Phạm Ngọc Thái, Giám đốc Ban quản lý Dự án Phát triển hạ tầng Kỹ thuật đô thị Bộ Xây dựng nhấn mạnh, sự chậm trễ về tiến độ ảnh hưởng rất lớn đến nguồn tiền vay. Trong một số trường hợp, giải ngân chậm đã làm mất đi vốn của dự án. Đơn cử, dự án cấp nước cho 6 thành phố, thị xã do giải ngân chậm nên đã bị mất gần 10 triệu USD do tỷ giá thay đổi. Nhiều khi, sự chậm trễ đã phá vỡ kế hoạch vốn đối ứng, gây các thiệt hại vô lý vì thiếu tiền nộp thuế, phải chịu phạt lưu kho bãi...

"Giải ngân chậm cũng khiến các nhà thầu phải xin gia hạn thêm hiệu lực dự án, kéo dài hợp đồng tư vấn giám sát, vừa tốn kém vừa ảnh hưởng tới lòng tin của nhà tài trợ", ông Thái nhấn mạnh.

Thông thường, thời gian xây dựng mỗi dự án đầu tư xây dựng kéo dài từ 6 đến 7 năm, nếu kể cả thời gian chuẩn bị đầu tư thì lên tới 9-10 năm. Ông Thái cho rằng, với thực trạng môi trường chính sách của VN liên tục thay đổi như hiện nay, việc thực hiện các dự án khó mà về đích đúng thời hạn. Các địa phương luôn có sự thay đổi lớn về nhân sự, đặc biệt là các giám đốc của Ban quản lý dự án địa phương, do chuyển đổi công tác hay về hưu.

"Mỗi lãnh đạo lại có những đường hướng làm việc riêng, cơ chế thay đổi, dự án không biết đằng nào mà theo, và hậu quả là thời gian thực hiện lại tiếp tục bị kéo dài thêm. Thậm chí có dự án đã chứng kiến sự góp mặt của 17 đời giám đốc ban quản lý", ông Thái bức xúc nêu ví dụ.

Khó khăn trong việc giải phóng mặt bằng cũng cản trở lớn đến tiến độ của dự án. "Chẳng hạn như có dự án xây dựng đường ống cấp thoát nước, các hạng mục đều xây dựng gần như đã xong xuôi, còn một đoạn chừng 18m nhưng không thể giải phóng nổi, trong khi thời điểm kết thúc dự án đang đến gần", một đại biểu dẫn chứng. Nguyên nhân của thực trạng này không chỉ xuất phát từ việc di dân giải tỏa đền bù mà còn bị cản trở bởi các cơ quan liên quan khác. Chẳng hạn, khi thi công qua đường sắt, qua cầu...thông thường nhà thầu phải chấp nhận thuê lại các đơn vị chuyên ngành đang quản lý tại đó để họ thiết kế và thi công công trình của mình đã trúng thầu với những mức giá không theo quy định nào cả.

Một chuyện, theo nhiều người là "biết rồi khổ lắm nói mãi", là sự bất đồng về thủ tục giữa phía VN và nhà tài trợ. Các thủ tục phê duyệt, thiết kế, hồ sơ mời thầu, kết quả đấu thầu... mà chủ đầu tư phải thực hiện từ phía Chính phủ VN và nhà tài trợ không hoàn toàn giống nhau. Trong các văn bản chung về thực hiện dự án luôn có quy định rằng: Hiệp định vay vốn được ký kết là văn bản có giá trị cao nhất, nếu các thủ tục của VN khác với thủ tục quy định của nhà tài trợ thì khi thực hiện sẽ tuân theo quy định của phía nhà tài trợ. Tuy nhiên, theo ông Thái, điều này chỉ đúng trong các văn bản chung, còn trong quá trình thực hiện hầu như các chủ đầu tư luôn phải thỏa mãn đầy đủ tất cả các quy định của cả nhà tài trợ và Chính phủ.

Ngoài những nguyên nhân trên, tư vấn dự án không đủ năng lực, vốn đối ứng không đảm bảo, hay năng lực quản lý của các nhà thầu kém cũng khiến tiến độ dự án bị chậm trễ. Theo các đại biểu, năng lực điều hành quản lý dự án yếu kém là nhân tố tác động lớn hơn cả. Điểm yếu nhất của Ban quản lý dự án hiện nay là sự thạo việc, hiểu biết phạm vi trách nhiệm của mình, nắm vững luật lệ cách thức, trình tự các bước tiến hành dự án, đặc biệt là khả năng ngoại ngữ. "Kinh nghiệm cho thấy, ở những địa phương nào mà cán bộ chuyên trách có trình độ ngoại ngữ tốt thì dự án "chạy" băng băng. Ngược lại, có trường hợp dịch tài liệu sai dẫn đến dự án bị đổ bể rất đáng tiếc", ông Thái chia sẻ.

Theo ông, Ban quản lý dự án trung ương, nhiều khi do năng lực hạn chế, chưa chủ động được công việc, thường hoạt động theo "nguyên lý văn phòng" hoặc "chuyển thông tin". Chẳng hạn, khi có ý kiến của tư vấn họ chuyển ngay lập tức về cho địa phương, địa phương có đóng góp, thắc mắc lại chuyển cho tư vấn hoặc nhà thầu, nếu còn vướng mắc lại chuyển lên cấp trên để xin chỉ đạo và lại vòng ngược xuống. Kiểu làm việc này dẫn đến tình trạng, nhiều khi chỉ một việc nhỏ bị kéo dài, không giải quyết dứt điểm, mất thời gian.

Các đại biểu cho rằng, để sử dụng hiệu quả nguồn vốn ODA trong lĩnh vực xây dựng cần phải có một cuộc cải tổ mạnh mẽ, đặc biệt ở khâu nhân lực. Ông Thái nhận xét, vấn đề phải được lưu tâm ngay từ đầu là tuyển chọn cán bộ có đủ kinh nghiệm, năng lực, trách nhiệm và nhiệt tình làm việc cho các dự án. Ban quản lý không phải là chỗ "xếp" những người dư thừa trong biên chế hay con em của cán bộ.

Theo ông Nguyễn Văn Thiền, Giám đốc Công ty Cấp nước Bình Dương, nếu dự án được chuẩn bị tốt thì sẽ không bị kéo dài. Đối tác nước ngoài thường thẩm định và trả lời rất nhanh, vì thế, để dự án triển khai được tốt và nhanh thì chủ đầu tư phải tích cực, có mối quan hệ tốt và thường xuyên với các đối tác cho vay. Ông nói: "Ban quản lý phải cử ra một người làm thông tin liên lạc với các cơ quan trong nước, với đối tác cho vay để các thông tin được trao đổi một cách tốt nhất. Việc gì chưa rõ thì mạnh dạn hỏi để được hướng dẫn".

Hà Vy