'Tính tự phát của thương mại trong nước quá cao' 

Bộ trưởng Trương Đình Tuyển.

"Khi chuyển đổi cơ chế, chúng ta đã không thiết lập được một "đường găng" chuyển đổi ngành thương mại, nên nó tự phát, để trở thành một khuynh hướng rất phổ biến. Cái gì đã phổ biến, việc lập lại trật tự không dễ”, Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển tâm sự.

- Thưa Bộ trưởng, vượt lên những vấn đề mang tính cá biệt, ông đánh giá sao về kết quả tổng thể năm 2004?

- Cuối năm 2003, khi Quốc hội đề ra chỉ tiêu tăng trưởng cho thương mại là 12%, tôi đã nói trong thảo luận nội bộ của Bộ Thương mại là không thể chấp nhận chỉ tiêu này, nó thấp quá. Không phải đến khi đạt được con số tăng trưởng cao tôi mới nói.

Ngay con số tăng trưởng 29% trong năm nay, cũng cần phải thẳng thắn mà thấy rằng, có khoảng 1/3 do tăng giá, 2/3 mới là do tăng sản lượng, mở được thêm thị trường. Nhưng dù sao, đó là kết quả cao trong một bối cảnh không đơn giản. Kết quả này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng với tôi, quan trọng là phải biết tìm ra điểm mục tiêu mà khai thác.

Đầu năm 2004, nhận định tình hình, Bộ Thương mại đã tổ chức một hội nghị về mặt hàng gỗ, vì xác định đây là mặt hàng nhiều tiềm năng, trong khi đầu tư không quá lớn mà giá trị gia tăng sản phẩm này cao, thu hút nhiều lao động. Hội nghị này được các doanh nghiệp đánh giá rất tốt.

Hoặc như dệt may, chúng tôi xác định rất rõ ràng bài toán mang tính chiến lược và phối hợp với Bộ Công nghiệp, Hiệp hội dệt may, mở rộng thị trường phi hạn ngạch năm 2004 để đối phó với tình hình năm 2005.

- Vậy sang năm 2005, Bộ trưởng nghĩ sao về mục tiêu của thương mại mà Quốc hội đã đặt ra?

- Năm 2005, Bộ đang xây dựng phương án phấn đấu tăng trưởng xuất khẩu 18-20%. Năm 2005, chúng ta phải hết sức coi trọng thị trường Mỹ, EU, Nhật Bản, bởi đây là các thị trường rất lớn, đặc biệt khi mới đây EU đã bỏ hạn ngạch dệt may cho Việt Nam, lại tiếp tục cho chúng ta hưởng thuế quan ưu đãi phổ cập, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ có thuận lợi trong việc xuất khẩu 11 nhóm hàng vào thị trường rộng lớn này.

Thị trường Trung Quốc cũng rất quan trọng, nếu không đẩy mạnh xuất khẩu vào thị trường này thì việc thành lập Khu mậu dịch ASEAN - Trung Quốc và chương trình thu hoạch sớm sẽ không có hiệu quả, thậm chí thua thiệt. Với Nhật Bản, kim ngạch hai chiều lớn, khoảng trên 6 tỷ USD, cán cân tương đối cân bằng.

Ở những thị trường này, tôi đặc biệt quan tâm đến những mặt hàng truyền thống nhưng vẫn còn triển vọng lớn: thủ công mỹ nghệ, gỗ, dệt may, giày dép, thủy sản, sản phẩm nhựa... rồi rau quả nếu làm tốt việc kiểm dịch. Cùng với việc đẩy mạnh xuất khẩu vào các thị trường trọng điểm, phải mở rộng, khai thác các thị trường mới.

Chuyến đi thăm các nước Brazil, Chile, Argentina của Chủ tịch nước Trần Đức Lương và chuyến thăm các nước Maroc, Algerie, Nam Phi của Thủ tướng Phan Văn Khải cho thấy khả năng xuất khẩu vào các thị trường này là không nhỏ.

Tăng xuất khẩu sẽ thúc đầy tăng trưởng. Công tác xúc tiến thương mại cần phải làm tốt hơn. Riêng về dệt may, Bộ đang chuẩn bị tổ chức hội nghị về tình hình dệt may trong điều kiện mới. Ngoài ra, chúng ta cũng thăm dò phía Mỹ để xem xét khả năng hai bên cùng bàn về một Hiệp định Dệt may mới.

- Còn thị trường trong nước thì sao khi yếu tố giá cả vẫn là "nóng" cho nền kinh tế?

- Năm 2004, chỉ số tăng giá lên tới 9,5%, điều này chủ yếu là do khách quan. Giá cả trên thị trường thế giới tăng, ta lại phụ thuộc rất nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu: xăng dầu, sắt thép, phân bón, hóa chất... Việc phụ thuộc quá nhiều vào thị trường thế giới có nhiều điểm bất lợi.

Năm vừa rồi tăng trưởng thương mại nội địa tăng cao, khoảng 20%, tuy một nửa là do yếu tố tăng giá, nhưng thị trường vẫn đang có tiềm năng tăng hơn nữa.

Phải có biện pháp mở rộng thị trường theo hai kênh. Một là tạo không gian kinh tế cho người mua, người bán gặp nhau. Hai là xác lập liên kết giữa sản xuất và tiêu dùng thông qua việc xây dựng các kênh lưu thông và điều hành làm sao có thể phản ứng nhanh trước sự biến động của thị trường thế giới để tránh được những cơn sốc thị trường.

Bộ Thương mại đã trình Chính phủ đề án điều tiết lưu thông thị trường năm 2005. Đây là mảng quan trọng, nhưng khó. Tôi nghĩ, tạo ra một môi trường cạnh tranh bình đẳng sẽ thúc đẩy việc hình thành các kênh lưu thông ổn định từ sản xuất đến tiêu dùng. Muốn vậy, cơ chế chính sách phải hoàn thiện, đồng bộ và có tính "cân đối".

- Có một thực tế là khoảng cách thu nhập giữa nông thôn và thành thị ngày càng xa, trong khi giá nông sản biến động thất thường, theo Bộ trưởng, thương mại tác động thế nào để giải quyết vấn đề này?

- Theo tôi, con đường giải quyết đời sống nông dân không thể chủ yếu bằng giá. Vì đối với sản phẩm nông nghiệp, cầu thì ổn định, cung thì biến đổi theo thời tiết. Cho nên, "được mùa - rớt giá" sẽ vẫn là câu chuyện dài dài. Con đường cơ bản là phải làm quyết liệt việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp và nông thôn theo 3 hướng.

Thứ nhất: dịch chuyển cơ cấu sản xuất trong bản thân nông nghiệp trên nguyên tắc bảo đảm an ninh lương thực và quy hoạch ruộng đất, phát triển sản xuất những cây, con có giá trị kinh tế cao gắn với việc áp dụng công nghệ sinh học, phát triển hệ thống thủy lợi cho các cây, con này. Thứ hai: phát triển các làng nghề tiểu thủ công nghiệp ở nông thôn. Thứ ba: tạo ra những trung tâm đô thị ở nông thôn, phát triển các loại hình sản xuất dịch vụ tại các trung tâm đô thị này.

Điều cần nhấn mạnh là các hướng nêu trên không thể trở thành hiện thực nếu chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, ở nghị quyết mà phải thông qua vai trò tổ chức của Nhà nước.

Hồi còn ở Nghệ An, tôi đưa ra chủ trương khôi phục nghề mây tre đan xuất khẩu. Nghề này trước đây đã làm để xuất khẩu sang Liên Xô và các nước XHCN cũ. Nguồn nguyên liệu ở Nghệ An rất phong phú. Tôi xuống một số thôn, làng trước đây đã làm nghề này và đặt câu hỏi, "Các bác có làm lại được nghề mây tre đan không?". Họ trả lời "Được, nhưng không biết bán cho ai và ít người làm thì cũng không ai mua".

Tôi chỉ thị cho Bí thư Huyện ủy: anh cử mỗi xóm 5 người trước đã làm nghề mây tre đan, tổng số khoảng 40 - 50 người thôi, lên gặp tôi ở trụ sở Liên minh các HTX tỉnh để tôi bàn với bà con khôi phục nghề này. Khi bàn, mọi người tiếp tục hỏi: Ai mua sản phẩm cho chúng tôi? Tôi trả lời: Tỉnh sẽ lo việc thu mua sản phẩm và nếu bà con muốn, tôi sẽ "thuê" bà con đi thăm quan các làng nghề ở Hà Tây, Hà Nam... Chỉ đề nghị bà con chú ý xem ngoài ấy họ làm một ngày được bao nhiêu sản phẩm, bán một sản phẩm bao nhiêu tiền. Xem xong, nếu đồng ý làm, tỉnh sẽ thuê thợ về hướng dẫn bà con làm trong một thời gian.

Với cách ấy, tôi chỉ đạo Liên minh HTX tỉnh khôi phục và phát triển mới nhiều làng nghề.

Sau một thời gian, tôi quay lại kiểm tra xem kết quả cụ thể thế nào. Tôi gặp lại toàn bộ bà con làm nghề này ở xã Quỳnh Long tại hội trường của xã (xã trước đây có rất nhiều người buôn lậu), bà con đến rất đông và rất vui khi tôi hỏi tình hình. Một bà nói: Bác Tuyển ạ, tiền ít quá!. Tôi hỏi, bác được bao nhiêu? Có vài ba trăm ngàn một tháng thôi! Bà ấy trả lời. Tôi lại hỏi, bác có con học đại học không?. Bà trả lời, có và đã tốt nghiệp rồi!. Tôi hỏi tiếp, cháu có gửi tiền về cho cha mẹ không?. Bà ta trả lời, nó không cho đồng nào mà còn xin tôi nữa. Bác học lớp mấy? Tôi hỏi. Bà ấy nói là lớp bốn (hệ 10 năm cũ). Tôi nói tiếp: Thế này nhé, con bác học xong đại học tức là 17 năm ăn học, nó cũng chỉ thu nhập 300 ngàn một tháng, bác học lớp 4, tức là hết 4 năm, cũng thu nhập chừng ấy mà lúc làm lúc không là khá lắm rồi.

Nói chuyện như vậy để thấy rằng để dịch chuyển cơ cấu nông nghiệp và nông thôn không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu mà phải có vai trò tổ chức của Nhà nước. Hiện nay, các địa phương đều rất tích cực xây dựng khu công nghiệp. Điều đó đúng, nhưng vấn đề nông nghiệp, nông thôn tôi vẫn thấy chúng ta đặt ra và chỉ đạo chưa đủ độ.

- Ông đã rất được tán thưởng trong lần chất vấn tại kỳ họp Quốc hội vừa qua trong việc nhận trách nhiệm thẳng thắn trong những vụ việc trong ngành. Nguyên tắc nào được ông cho là cần thiết khi làm lãnh đạo trước những vụ việc như vậy?

- Tôi rất tâm đắc với 4 điểm: làm lãnh đạo phải nắm vững quan điểm, tư duy sáng tạo, hành động trực tiếp và dám chịu trách nhiệm. Theo tôi, quan điểm là những điều rất nguyên tắc, rất là chung, vô cùng cần thiết nhưng quan điểm không phải là câu chữ cứng nhắc mà phải thể hiện một cách nhìn, một định hướng trong giải quyết công việc. Còn về dám chịu trách nhiệm, điều tôi nói trước Quốc hội là Bộ Chính trị nếu có kỷ luật tôi về vụ tiêu cực dệt may, là tôi nói rất thật lòng - tôi sẵn sàng chịu trách nhiệm.

Trước đó, ở nhà tôi có nói với vợ con là cứ yên tâm, thứ nhất cha không có "lèm nhèm" gì, nếu cha có bị kỷ luật thì con cũng vẫn có thể ngẩng cao đầu, vì đó là do bối cảnh không thể làm gì được, cha không thể kiểm soát sự việc sớm hơn được, nhưng sự việc xảy ra trong thời gian mình làm việc thì mình phải chịu trách nhiệm thôi.

Đối với những đồng nghiệp trong cơ quan, tôi cũng nói mình ý thức được sự việc ấy, muốn nói trời đất gì nhưng trong cơ quan mình xảy ra việc như vậy thì mỗi người phải tự chịu trách nhiệm, không thể thiển cận trong cách nhìn. Ngay khi bắt đầu có thông tin dư luận, tôi đã chủ động đề nghị tự kiểm điểm trong Bộ, từ Bộ trưởng trở xuống đến ông Dâu, ông Dũng ở Vụ Xuất nhập khẩu, dù Bộ Chính trị chưa chỉ thị cũng như chẳng cần ai đề nghị. Ngược lại, như tôi đã nói, suốt trong thời gian lãnh đạo ở các cấp khác nhau, tôi cũng chưa bao giờ đề nghị thưởng một danh hiệu gì riêng cho mình.

(Theo Thời Báo Kinh Tế VN)