Mừng, lo BTA

Cá basa Việt Nam chịu thiệt thòi trên đất Mỹ.

Tròn 3 năm Hiệp định Thương mại song phương (BTA) đi vào thực thi, doanh số xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng trưởng mạnh mẽ. Cơ hội đón luồng vốn đầu tư từ đối tác quan trọng này cũng đang lớn dần. Tuy nhiên, những thách thức mà doanh nghiệp cả 2 bên phải đối đầu cũng không nhỏ.

Yêu cầu quan trọng trong thực thi BTA chính là việc các bên dành cho nhau quy chế tối huệ quốc và đối xử quốc gia (MFN) mà đi kèm với nó là những động thái cắt giảm thuế quan, nhằm tạo điều kiện thuận lợi và ngang bằng cho hàng hóa 2 bên xâm nhập thị trường của nhau. Nhờ vậy, những năm đầu tiên hiệp định có hiệu lực, người ta chứng kiến sự gia tăng đột biến kim ngạch thương mại song phương. Riêng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ giai đoạn 2002-2003 đã tăng 450%. Trong năm ngoái, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này đạt 4,5 tỷ USD so với con số gần 461 triệu USD năm 2001. Tổng giá trị buôn bán 2 chiều đã được nâng lên từ 1,2 tỷ USD năm 2000 lên 1,4 tỷ USD vào 2001, 3 tỷ USD vào 2002 và 5,8 tỷ USD vào 2003. Các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng mạnh vào thị trường Mỹ được nhắc tới nhiều như dệt may, da giày, thủy sản, đồ gỗ. Đầu tư của Mỹ vào Việt Nam thời gian này cũng đạt trên 1,4 tỷ USD và các khoản cam kết đầu tư vẫn tiếp tục tăng lên. Những kết quả này đã đưa Mỹ trở thành thị trường nhập khẩu lớn nhất và nằm trong danh sách 10 nhà đầu tư lớn nhất của Việt Nam.

Về phần mình, Hà Nội cũng rất nỗ lực thực hiện các cam kết mở cửa thị trường hàng hóa và dịch vụ cho doanh nghiệp Mỹ, vốn ẩn chứa trong đó không ít những thách thức với sản xuất và kinh doanh nội địa. Thị trường hàng không, ngân hàng và bưu chính viễn thông, những lĩnh vực được xem là lợi thế độc quyền của nước chủ nhà cũng đang chuyển động theo lộ trình của các cam kết đó. Giới doanh nghiệp Mỹ ngày càng được tham gia sâu rộng hơn vào thị trường Việt Nam, số văn phòng đại diện, do đó cũng tăng mạnh. Động thái mới đây nhất là quyết định điều chỉnh một loạt thuế suất nhập khẩu theo biểu ưu đãi của Bộ Tài chính, với mức cắt giảm khá lớn, tới 30% cho hầu hết cả mặt hàng đến từ Mỹ. Bản thân các quan chức cũng như chuyên gia Mỹ đều đánh giá cao cố gắng của Việt Nam trong việc đổi mới hệ thống luật pháp, thực thi và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao tính minh bạch của các thủ tục hành chính và tăng khả năng giải quyết các tranh chấp.

Tuy nhiên, sự hồ hởi ban đầu với những kết quả đáng khả quan đó đang dần chuyển sang thái cực khác. Thống kê của Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ cho thấy, tổng kim ngạch thương mại song phương 9 tháng đầu năm nay dừng lại ở con số trên 4,8 tỷ USD. Trong đó, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam chỉ đạt 9,15%, tương ứng với giá trị 3,95 tỷ USD. Còn kim ngạch nhập khẩu từ Mỹ, trong 2 năm trước vốn chỉ tăng do các hợp đồng mua máy bay thì đến năm nay lại giảm mạnh, khoảng 20% xuống còn 925 triệu USD trong thời gian 9 tháng đầu năm.

Kết quả khảo sát của Bộ Tài chính mới đây cho thấy, việc thực hiện Hiệp định Thương mại Việt-Mỹ (BTA) tuy có tạo ra cho các doanh nghiệp Việt Nam nhiều cơ hội, nhưng phần lớn chỉ là tiềm năng. Trong khi đó, thách thức lại rất lớn và khó vượt qua khiến hàng hóa nước ta yếu thế hơn so với các nước khác cùng nhập khẩu vào Mỹ.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam sang Mỹ là nông, lâm, hải sản với kim ngạch khoảng 440 triệu USD/năm, chiếm 60% tổng kim ngạch hàng xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ. Nếu đúng như quy định của BTA, Việt Nam được hưởng chế độ ưu đãi thuế quan phổ cập với thuế suất nhập khẩu trung bình được giảm từ 40% xuống còn 3 đến 4%. Tuy nhiên, hàng xuất khẩu của nước ta cũng không được hưởng lợi nhiều bởi chính sách thuế của Mỹ quy định sự chênh lệch về thuế suất nhập khẩu hàng hóa chưa qua chế biến và hàng nông sản (có hay không có chế độ ưu đãi tối huệ quốc - MFN) là không đáng kể.

Đó là còn chưa kể tới những tranh chấp thương mại ngày càng gia tăng, mà phần thiệt thòi thường đến với hàng hóa Việt Nam. Con cá basa, cá tra, rồi con tôm đất Việt đang phải chịu những lý lẽ ngang trái, thậm chí đi ngược lại tinh thần thực thi BTA. Những khó khăn này khiến khả năng khai thác thị trường nông sản với nhu cầu nhập khẩu 38 tỷ USD mỗi năm cũng quá xa vời.

Trong lĩnh vực tài chính tiền tệ, Việt Nam đang loại bỏ dần các hạn chế đối với các ngân hàng Mỹ. Điều kiện cấp phép hoạt động, các nghiệp vụ mới cũng như phạm vi hoạt động của các ngân hàng đến từ Mỹ đã được nới rộng hơn trước. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thị trường tài chính Mỹ của các ngân hàng Việt Nam vẫn còn rất mong manh. Hiện Ngân hàng Nhà nước đã cấp phép cho 2 ngân hàng Mỹ đặt văn phòng đại diện và 1 ngân hàng mở chi nhánh tại Việt Nam. Nhưng, 3 ngân hàng có tiềm lực lớn của Việt Nam đã hoàn tất mọi thủ tục xin mở văn phòng đại diện tại Mỹ nhưng đều bị từ chối với lý do Việt Nam chưa có Luật chống rửa tiền.