3 cái sướng của người đàm phán

Ông Nguyễn Đình Lương (phải) ký tắt bản Hiệp định thương mại Việt - Mỹ.

"Cha tôi dạy, đã làm thợ cày thì đường cày phải thẳng. Muốn có đường thẳng phải lưu ý: Khi cày mắt nhìn cho xa, cầm cày, tay buông lỏng để cho thật linh hoạt, nhưng khi lưỡi cày qua chỗ đất cứng thì tay phải chặt lại. Ngày nay, đi đàm phán, tôi vẫn nhớ lời cha dạy", ông Nguyễn Đình Lương, Trưởng đoàn đàm phán Hiệp định thương mại Việt - Mỹ, nói.

Ông kể, hôm ấy là ngày 20/5/1996, ông đến Washington cùng Bộ trưởng Thương mại Việt Nam khi đó là ông Lê Văn Triết. Mỹ trao cho ta một bản thông điệp về các nguyên tắc đàm phán. Họ nói rằng, Tổ chức Thương mại Thế giới ra đời, Việt Nam cũng đã làm đơn xin gia nhập, phải dựa trên những nguyên tắc của nó làm cơ sở, phải đàm phán một hiệp định tổng thể, bao gồm hết cả lĩnh vực thương mại hàng hóa, dịch vụ, sở hữu trí tuệ, đầu tư... Đại diện Thương mại Mỹ, bà Charlene Barshefsky, giải thích xong, lạnh lùng (khác hẳn với thái độ nhiệt tình sau này) nói với Bộ trưởng Lê Văn Triết: "Vấn đề khó hiện nay là Việt Nam đang xây dựng kinh tế theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa". Ông Lê Văn Triết trả lời rằng điều ấy không có trở ngại gì vì Việt Nam đã tuyên bố sẵn sàng chung sống với các nước có chế độ xã hội, chế độ chính trị khác nhau.

Tối hôm đó, tại một quán bar trong khách sạn Sheraton nổi tiếng, ngồi với với ông Joe Demond (sau này là Trưởng đoàn đàm phán hiệp định thương mại với ta) từ 7h đến 24h, ông Lương tìm hiểu thật kỹ ý đồ, tư tưởng, quan điểm của phía Mỹ. "Lúc đó tôi biết ngay mình phải làm gì", ông nói. Về nhà, ông thiết kế 5 nguyên tắc đàm phán. Khi Bộ Thương mại trình 5 nguyên tắc lên Chính phủ, Thủ tướng Võ Văn Kiệt lúc đó đã ghi một chữ "đồng ý" suốt từ bên này sang bên kia trang giấy. Hôm sau, Bộ nhận được văn bản trả lời: "Nhất trí với đề xuất của Bộ Thương mại". Hiểu được quan điểm, ý đồ của người Mỹ để biết phải chuẩn bị những gì cho cuộc chiến mới, một cuộc chiến bằng trí tuệ. Đó là cái sướng thứ nhất.

Cái sướng thứ hai, ông kể tiếp, là tại buổi khai mạc vòng đàm phán thứ 5, cũng tại Washington, tháng 5/1998. Khác với tất cả những lần trước đó, khi vào phòng họp, ông thấy xuất hiện hàng loạt những gương mặt mới: Đại sứ Mỹ tại WTO, Phó đại diện thương mại Mỹ kiêm trưởng nhóm đàm phán nổi tiếng về dịch vụ, Trưởng đại diện về sở hữu trí tuệ Mỹ tại Geneva, Trưởng đoàn đàm phán về đầu tư... Lúc ấy cũng có cả Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Peterson. "Cái gì thế này?". Ông nhớ lại hơn một năm trước đó, vào tháng 4/1997, Mỹ đưa cho ta một dự thảo hiệp định được thiết kế trên những nguyên tắc của WTO. "Trong chuyện này, người Mỹ rất nghiêm túc, nói WTO là WTO". Dự thảo đó cũng đã được đưa cho một số nước khác và các nước kia ký ngay trong năm 1997. Thế nhưng đối với Việt Nam, sau khi nghiên cứu, ta thấy không thể ký được, vì yêu cầu cam kết cao quá, nếu ký thì mình sẽ gặp bất lợi. Ta đề nghị để thiết kế lại cho phù hợp với đặc điểm của mình, với lý do: "Việt Nam là nước đang phát triển có trình độ thấp". Trước khi sang Mỹ, chúng ta đã đưa bản dự thảo cho họ, khác với dự thảo mà họ đưa cho ta. Phía Mỹ ngạc nhiên: "Tại sao một bản dự thảo mà Mỹ đưa cho các nước, các nước đều ký hết, còn Việt Nam thì không ký?". Họ đã cho các chuyên gia nghiên cứu dự thảo của ta và thấy ta trúng, họ chấp nhận. Không những vậy, người Mỹ còn cám ơn vì Việt Nam đã đưa ra lộ trình mà Mỹ có thể áp dụng cho các nước có điều kiện tương tự mà trước đây chưa hề có khuôn mẫu.

Trưởng đoàn đàm phán Mỹ, ông Joe Demond, nói với trưởng đoàn đàm phán của Việt Nam: "Chúng tôi rất ngạc nhiên và xin nói thẳng: Chơi với các đối tác như các ông, chúng tôi thấy sướng". Ai cũng biết đàm phán với Mỹ rất khó. Nhật, châu Âu, Trung Quốc cũng rất ngán. Ông Lương bảo: "Lúc đó, tôi cũng sướng, lòng tự hào dân tộc của mình được kích lên, sung sướng lắm chứ!". Hai ngày sau đó, ông Peterson phát biểu trước Quốc hội Mỹ: "Dân tộc Việt Nam là một dân tộc đặc biệt. Đối với họ, ta chỉ nên kiên trì mà không nên áp đặt". Cuộc chơi này là cuộc chơi trí tuệ, phải thắng bằng trí tuệ. Tất nhiên đó chưa phải là bản dự thảo cuối cùng, nhưng hai bên đã gặp nhau, đã thấy ánh sáng. Sau đó mỗi bên từng bước lùi một tí, cho đến ngày kết thúc.

Cái sướng thứ ba là cái sướng nhớ đời. Ngày 3/7/2000, đến phòng đàm phán, cũng thấy chuyện lạ. Phía Mỹ, ngoài các thành viên đàm phán còn có 4 vị mới được giới thiệu là người của Bộ Ngoại giao, chứng tỏ là Nhà Trắng rất quan tâm đến vòng đàm phán này. Ông Lương vỗ đùi người ngồi bên cạnh: "Thế này là xong rồi!". Ông liên hệ ngay đến chuyện Nhà Trắng muốn kết thúc vòng đàm phán để chuẩn bị cho ông Bill Clinton đi Hà Nội. Ông Clinton muốn đi vào lịch sử như một người mở ra trang sử mới trong quan hệ với Việt Nam (bình thường hóa quan hệ ngoại giao) và xếp trang sử Việt Nam lại (bình thường hóa quan hệ thương mại). Do đó, kỳ này dứt khoát sẽ ký. Và sau 5 ngày vất vả, đúng 2h ngày 13/7/2000, thay mặt Chính phủ Việt Nam, Bộ trưởng Thương mại Vũ Khoan và thay mặt Chính phủ Mỹ, đại diện thương mại Barshefsky đã chính thức ký hiệp định thương mại giữa hai nước.

"Hiệp định ký xong rồi, tôi về Thương vụ Việt Nam tại Washington, tràn ngập một cảm giác nhẹ nhàng và thanh thản. Tôi bỗng thèm một cái gì đấy, nhưng không biết là thèm cái gì. Nhìn trên giá sách thấy một chai Smirnov, rót mỗi anh một ly, sao mà ngon thế, lâu lắm rồi tôi mới lại uống rượu". Rồi ông nói chuyện hồi trai trẻ, ông vốn là anh thợ cày, một thợ cày thứ thiệt, chuyên nghiệp và "uống rượu dữ lắm". Trước thì uống quốc lủi, sang Nga thì uống Votka. Nhưng khi bắt đầu làm việc với người Mỹ, thói quen uống rượu dần mất hẳn. Ông kể: "Hồi mùa hè năm 1994, lần đầu tiên ông đi Mỹ, đến San Francisco, suốt 3 tuần chiêu đãi liên tục mà ông không thấy ai uống bia, uống rượu cả". Lần thứ hai, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp Mỹ dẫn đoàn đến Hà Nội, ông Nguyễn Công Tạn tổ chức chiêu đãi, trên bàn đủ các thứ bia rượu, nhưng ông để ý cũng không thấy người Mỹ nào uống rượu. Ông đã cố tìm lời giải, mới biết nguyên nhân đơn giản là người Mỹ đi làm việc hầu như ai cũng tự lái xe, mà lái xe uống rượu là bị phạt rất nặng, việc không uống rượu trong bàn tiệc do đó trở thành thói quen. Ông thấy đây là thói quen hay nên quyết định bỏ rượu. "Cái gì họ hay thì mình học, sao lại không nhỉ".

(Theo Thanh Niên)