Cần khơi 'dòng chảy' giữa viện - trường - doanh nghiệp

Cán bộ tại Viện nghiên cứu Chè Việt Nam.

"Cả chục năm nay, rất nhiều hội thảo tìm cách gắn nghiên cứu khoa học với đào tạo, sản xuất, nhưng các báo cáo cứ na ná nhau, mà vấn đề vẫn hoàn đó. Các trường ĐH khép kín, không có dòng chảy đến viện và doanh nghiệp", Bộ trưởng KH&CN Hoàng Văn Phong nhận định tại hội thảo quốc gia diễn ra hôm qua ở Hà Nội.

Hiện nay, cả nước có đến 127 trường cao đẳng, 87 trường đại học và hàng trăm viện nghiên cứu lớn nhỏ thuộc nhiều bộ, ngành, là trung tâm chất xám của cả nước. Tuy nhiên, một lượng lớn các đề tài nghiên cứu sản sinh từ đây không được đến tay nhà sản xuất. Đa số đề tài ứng dụng được đều bắt nguồn từ phía doanh nghiệp, hoặc do doanh nghiệp đặt hàng với viện, trường.

Tình trạng này gây ra sự lãng phí lớn. Thạc sĩ Trần Phi Hùng, Thư ký hội đồng khoa học của công ty Dược liệu TW 1 (công ty có gần như 100% các công trình nghiên cứu được ứng dụng thực tế), cho biết, có những đề tài trong nhà trường bị "đắp chiếu" từ lâu, mãi đến gần đây mới được lôi ra sử dụng vì tác giả của nó... nghỉ hưu và hợp tác với công ty, làm chậm quá trình ứng dụng vào cuộc sống. Hoặc giả có những đề tài đã bị bỏ quên từ những năm 60, đến nay có nhà nghiên cứu khác lại "khai quật" và biến thành đề tài mới.

Sự lãng phí còn thể hiện ở chỗ trong khi cơ sở vật chất của các viện, doanh nghiệp thường rất tốt, thì các trường lại thiếu phòng thí nghiệm tiêu chuẩn cho sinh viên, dẫn đến tình trạng sinh viên học "chay", khi ra làm việc luôn ở thế bị động, bỡ ngỡ.

Ông Hồ Uy Liêm, Phó chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật Việt Nam, nhận xét, hiện mới chỉ có duy nhất 1 hệ thống tương tác viện - trường hiệu quả, đó là trong lĩnh vực y tế. Không ít trường hợp chủ nhiệm bộ môn của trường đồng thời là giám đốc một viện nghiên cứu, do vậy, việc các sinh viên được thực tập, làm nghiên cứu tại viện là rất bình thường. Ngược lại, cán bộ ở các viện cũng có điều kiện đến trường để đào tạo. Ở các trường đại học khác, mối liên hệ với các viện rất lỏng lẻo, hoặc hầu như khép kín.

Một điều đáng nói là chính các trường cũng đang thiếu nguồn nhân lực đào tạo, song chưa biết phát huy lực lượng từ viện. Giáo sư Hoàng Bá Chư, Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết, các giáo viên ở trường hiện đều quá tải giờ dạy. Có những thày đảm tránh nhiệm vụ gấp 3-5 lần so với tiêu chuẩn, do đó không còn thời gian lên thư viện chứ đừng nói thời gian để nghiên cứu. Để giảm tải, ông Chư đề xuất mời các chuyên gia nghiên cứu từ các viện về giảng dạy. Như vậy, các thày giáo sẽ có thời gian chuyên tâm cho nghiên cứu khoa học, từ đó nâng cao chất lượng bài giảng và khai thác triệt để cơ sở vật chất của trường, nhất là các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia. Sắp tới, Đại học Bách Khoa sẽ triển khai theo hướng này. Trường cũng chủ trương nghiệm thu sản phẩm thay cho việc nghiệm thu báo cáo, yêu cầu này sẽ buộc các tác giả phải nâng cao chất lượng đề tài của mình.

Một điển hình đã làm tốt việc gắn kết nghiên cứu với đào tạo, sản xuất là TP HCM. Thành phố đã có một hội đồng đại học - với sự tham gia của các viện, trường - để lo toan cho đầu ra của các sản phẩm nghiên cứu và tạo sự chia sẻ, hỗ trợ giữa các bên; Hình thành và phát triển mô hình "Tam giác liên kết" là doanh nghiệp - nhà nước - cơ quan nghiên cứu khoa học, nhằm hỗ trợ thiết kế, chế tạo thiết bị tiên tiến với chi phí thấp, khai thác thế mạnh của cơ quan nghiên cứu, đáp ứng nhu cầu hiện đại hoá của một số ngành sản xuất. Đến nay, chương trình đã chuyển giao trên 180 thiết bị, tiết kiệm 11,3 triệu USD cho doanh nghiệp. TP HCM cũng đã thành lập Trung tâm thiết kế chế tạo thiết bị mới Neptech, là nơi tập hợp các nhà khoa học để nghiên cứu, hoàn thiện công nghệ và sản xuất thử nghiệm một số thiết bị mới cho các ngành mũi nhọn của thành phố. Bước đầu hình thành thị trường chợ thiết bị công nghệ, cũng như thị trường trên mạng, tạo sự kết nối giữa nguồn cung và cầu.

Bản thân các trường, viện cũng cần tự thân vận động. Bà Phan Thị Tươi, Hiệu trưởng Đại học Bách khoa TP HCM, cho biết, để thâm nhập vào xã hội, trường đã thiết lập văn phòng giao tiếp với doanh nghiệp, làm cầu nối giữa nhà trường với doanh nghiệp. Từ đây, đã có hàng trăm hợp đồng chuyển giao công nghệ ở các lĩnh vực: quy hoạch đô thị, xây dựng cầu đường, môi trường, xử lý rác, năng lượng, vật liệu polymer, vật liệu xây dựng, địa chất dầu khí, viễn thông, cơ khí, tự động hoá... Đây là bài học để các trường có thể rút kinh nghiệm cho mình.

Một hình thức hợp tác khác là chính trong nội tại đơn vị. Tiến sĩ Vũ Văn Tiễu, thuộc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga chi nhánh phía Nam, cho biết, tại châu Âu và ở cả nước ta, xu hướng hiện nay không phải là chuyển giao công nghệ vào sản xuất công nghiệp, mà là chính cơ sở nghiên cứu sẽ lập ra trung tâm sản xuất để tận dụng sản phẩm khoa học của mình, hoặc ngược lại các cơ sở sản xuất lại tổ chức ra phòng thí nghiệm để nghiên cứu phát triển sản phẩm phục vụ đời sống. Đại học Nông nghiệp I Hà Nội đã thành lập Viện nghiên cứu sinh học trong trường, là nơi thực hiện đề tài, dự án cho các sinh viên nâng cao tay nghề, cũng vừa là nơi thực hiện các nghiên cứu, chuyển giao vào cuộc sống.

Bộ trưởng Hoàng Văn Phong cũng như nhiều đại biểu đều cho rằng, cần thành lập một tổ chức hay một bộ phận chuyên trách để tìm biện pháp "cởi trói" cho những vướng mắc hiện nay của các nhà khoa học trong việc đưa kết quả nghiên cứu vào cuộc sống; Xây dựng mô hình Xí nghiệp khoa học công nghệ nhằm triển khai kết quả hoạt động KHCN, hay những ý tưởng khoa học áp dụng vào thực tế như các nước đã làm.

Thuận An