Bảo vệ mắt thày, trò bằng đèn triphosphor 100

Hệ thống chiếu sáng mới của lớp 3C, trường tiểu học Quang Trung, Hoàn Kiếm, Hà Nội.

"Mấy tuần nay rồi, lớp con được lắp bóng đèn mới, sáng lắm, thích lắm. Các bạn ở góc xa cũng nhìn thấy rõ chữ trên bảng và trên vở, không bị nhức mỏi mắt nữa", bé Minh Hằng, lớp 3C, trường tiểu học Quang Trung, Hoàn Kiếm, Hà Nội hồ hởi khoe về bộ đèn mới lắp của lớp em.

Cô giáo chủ nhiệm Phạm Thanh Huyền thì cho biết, hệ thống đèn mới không dùng nhiều bóng hơn, nhưng lại sáng hơn hẳn do tập trung xuống bàn học sinh. Ánh sáng gần với ánh sáng ngoài trời nên mắt rất dễ chịu, bảng không bị bóng và các cháu cũng tập trung học hơn. Ngoài ra, lớp có một nửa các cửa sổ không mở được do chạm vào tường nhà dân, nên ở gần những cửa này rất tối. Nay với hệ thống chiếu sáng mới, các em ở mọi chỗ đều được rọi sáng như nhau.

Lớp 3C của bé Hằng chỉ là 1 trong số 150 phòng học của 32 tỉnh trên toàn quốc được lắp đặt hệ thống chiếu sáng bảo vệ mắt này. Thực chất, đây là dạng đèn ống huỳnh quang 3 phổ tiết kiệm năng lượng, được thiết kế chao đèn và bố trí khoảng cách hợp lý, giúp đèn sáng hơn, vừa bảo vệ mắt cho người dùng, vừa tiết kiệm năng lượng.

Cha đẻ của công trình này là tiến sĩ Nguyễn Văn Khải, giám đốc Trung tâm tư vấn đèn tiết kiệm năng lượng và dung dịch hoạt hoá điện hoá, người từng nghiên cứu về ánh sáng tại Học viện Quân sự Vacsava, Ba Lan trong 15 năm. Từ năm 1995, bức xúc trước cảnh có quá nhiều em học sinh bị tật về mắt, ông đã "tuyên chiến" với loại bảng bóng, và đến năm 2000 là hệ thống chiếu sáng học đường.

Theo ông Khải, lớp học tối chỉ là một phần nhỏ gây nên tình trạng bị tật ở mắt của học sinh, còn lại phần lớn là do ô nhiễm ánh sáng - học sinh bị chói mắt vì đèn gắn không hợp lý. Ông cho biết, tiêu chuẩn độ rọi sáng (ánh sáng nhận được ở các vị trí) trong lớp học tại các nước tiên tiến là từ 300 đến 500 lux, thế nhưng tất cả 150 phòng học trên đều chưa đạt 150 lux, chủ yếu do hệ thống chiếu sáng không đáp ứng yêu cầu, hoặc bị lắp sai ở nhiều dạng:

Thứ nhất, phòng học không đảm bảo đủ số đèn. Theo tiêu chuẩn xây dựng của Việt Nam, một phòng học được đầu tư 30 triệu đồng, thì riêng tiền chiếu sáng phải đạt từ 1,5 đến 3 triệu đồng, trong khi thực tế, nhiều phòng học chỉ được lắp 6 bóng đèn dây tóc, giá chưa quá 15.000 đồng.

Thứ hai, do người lắp đặt không hiểu biết về quy luật chiếu sáng, nêu dùng ánh sáng sai. Họ hoặc dùng ánh sáng quá lạnh (đèn ống huỳnh quang, màu trắng lạnh, tạo ra quá nhiều tia tử ngoại), hoặc dùng đèn dây tóc (trong có chứa phân tử halogen, làm nóng lớp học, loại đèn này chỉ chuyển hoá 5% năng lượng thành quang năng, 94% là hồng ngoại).

Thứ ba, do dùng sai loại đèn, có nơi còn lặp cả bóng đèn cao áp thuỷ ngân loại 250W. Nhiều lớp có bóng đèn thì không có điện, hoặc chỉ thắp sáng một nửa số đèn đã có.

Một ví dụ về đèn mắc sai: đèn ống huỳnh quang mắc ngay trên đỉnh bảng, rất khó nhìn chữ.

Một dạng lỗi phổ biến khác là mắc sai vị trí. Có lớp học, đèn ống huỳnh quang được gắn ngay ở đỉnh bảng, khiến bảng bị loá, học sinh rất khó nhìn chữ. Có nơi gắn đèn không chao, tạo ra ảnh ảo trên bảng, nhất là khi bảng nhẵn. Đặc biệt bóng đèn dây tóc không chao thì vừa gây chói mắt, vừa nóng bức (loại đèn này có độ chói là 2 triệu nt, trong khi mắt người chỉ chịu được 5.000 nt. Vì thế, học sinh luôn bị ánh sáng đèn đập vào mắt). Cũng có lớp đèn được treo tít trên cao, khiến ánh sáng chỉ tập trung soi rõ... mấy con nhện trên trần, trong khi bàn học sinh vẫn tối om.

Đèn không chao gây bóng trên bảng.

Tiến sĩ Khải cho biết để khắc phục được tình trạng này, tuỳ từng loại phòng học phải điều chỉnh cả vị trí, độ cao lắp bóng đèn, kích cỡ và kiểu dáng của chao đèn cũng như chọn một loại đèn cho độ rọi sáng hợp lý. Từ đó, ông đã xây dựng được một công nghệ đặc biệt để thiết kế hệ thống đèn học đường. Với công nghệ này, chỉ cần đưa vào các thông số kích thước phòng học (rộng, dài, cao), số xà dầm, quạt, cửa sổ... là có thể cho ra một hệ thống chiếu sáng phù hợp. 

Hệ thống sử dụng loại đèn huỳnh quang 3 phổ triphosphor 100 của Công ty Bóng đèn Phích nước Rạng Đông, sáng hơn 20% đèn huỳnh quang thường, nhưng tiêu thụ điện ít hơn 10%. Ngoài ra, loại đèn này cũng phát ra một ít tia tử ngoại, rất tốt cho việc chống còi xương ở trẻ em, phần lớn ánh sáng xanh lá cây tạo sự dễ chịu cho mắt, một phần vàng gây hưng phấn trí tuệ và một phần da cam gây hưng phấn hoạt động, đặc biệt tốt cho tiêu hoá.

Từ tháng 1/2004, sau khi chuyển giao công nghệ này cho Công ty Rạng Đông, ông Khải đã cùng Ban Tư vấn chiếu sáng của công ty đi nhiều tỉnh thành trong cả nước để lắp đặt thí điểm các hệ thống như vậy. Ông cho biết tại tất cả các phòng được lắp mới, ánh sáng phân bố đều khắp phòng, đồng thời tiết kiệm cả điện năng và số bóng. Nếu trước kia có phòng bố trí 14 bóng huỳnh quang mà độ rọi sáng vẫn chỉ đạt 120 lux, thì nay chỉ với 11 bóng vẫn đủ 300 lux. Tuy giá của mỗi bóng đèn bột 3 phổ triphosphor đắt hơn đèn thường, nhưng tính chung các chi phí thì vẫn rẻ hơn, và nhất là nó trả lại đôi mắt tinh anh cho các em học sinh.

Theo ông Khải, khó khăn lớn nhất là các phòng học ở Việt Nam hiện không tuân theo quy chuẩn chung nào cả. Mỗi phòng học dài rộng, cấu tạo trần... khác nhau, nên lắp đặt hệ thống chiếu sáng sao cho ở mọi vị trí đều sáng như nhau không phải là việc đơn giản. Thời gian tới, ông Khải vẫn tiếp tục triển khai công trình của mình, và cùng đội tư vấn của Công ty Rạng Đông tiếp tục lắp đặt tại nhiều tỉnh và trường học khác.

Bích Hạnh - Thanh Nhàn