Rắn cổ đại tiêu biến chân trên cạn

Rắn xuất hiện đầu tiên trên cạn, chứ không phải ở biển.

Từ thế kỷ 19, các nhà tự nhiên học đã tranh cãi về việc cụ kỵ của rắn hiện đại "vứt bỏ" những cái chi vướng víu trên biển hay trên đất liền. Một phân tích quy mô mới đây đã chứng minh rằng giả thuyết thứ hai là đúng.

"Câu hỏi lớn là tại sao những động vật bốn chi lại đánh mất các chân của chúng và phát triển cơ thể thuôn dài?", nhà sinh học tiến hóa Blair Hedges, thuộc Đại học bang Pennsylvania, nhận định. Hedges là đồng tác giả của một nghiên cứu ADN quy mô đầu tiên trên bò sát. Phân tích còn bổ sung bằng chứng cho thấy rắn không phải là hậu duệ của những bò sát biển khổng lồ đã tuyệt chủng.

Theo một giả thuyết đã tồn tại từ lâu, rắn là bà con gần của một vài nhóm thằn lằn trên đất liền, và trong quá trình sống dần tiêu biến chi trên cạn. Ủng hộ giả thuyết này là việc nhiều động vật hang động hiện đại, từ chồn tới thằn lằn đất, đều có các chân nhỏ. Nhiều loài rắn nguyên thủy vẫn đang chui rúc trong đất hoặc lớp mùn lá đến tận ngày nay. Mắt rắn cũng không bình thường đến mức nhiều chuyên gia tin rằng chúng đã tái xuất từ những tổ tiên đào hang có thị lực tiêu biến nhiều.

Một ý kiến khác, khởi đầu bởi nhà sinh học tiến hoá Edward Drinker Cope (1849-1897), lại cho rằng rắn rũ bỏ những cái chi trên biển và chúng có quan hệ gần gũi với loài thằn lằn biển khổng lồ đã tuyệt chủng là mosasaur. Mặc dầu có những khác biệt dễ thấy như kích cỡ cơ thể (mosasaur có thể dài tới 18 mét), rắn vẫn có một số đặc điểm xương tương đồng với mosasaur, như bộ hàm không cố định cho phép nó nuốt những con mồi lớn. Theo kịch bản này, rắn cũng có họ hàng với một tổ tiên đang sống của mosasaur - thằn lằn fearsome monitor.

Trong nhiều thập kỷ, giả thuyết tổ tiên đào hang đã thống trị. Nhưng vào năm 1997, một nhóm nghiên cứu đã mô tả một vài hóa thạch rắn biển với những cái chân sau nhỏ xíu. Phát hiện này lại làm tăng thêm sức nặng cho giả thuyết xuất xứ từ biển. Người ta phỏng đoán rằng số hóa thạch này là những con rắn cổ nhất từng được khám phá và là một mắt xích mất tích của mosasaur.

Để phân xử cho cuộc tranh cãi này, Hedges và một cộng sự tại Đại học bang Pennsylvania đã so sánh sự tương đồng gene của 64 loài, thuộc tất cả 19 họ thằn lằn đang sống và 17 trong số 25 họ rắn hiện có. Hai người chứng minh rằng thằn lằn monitor (chẳng hạn loài rồng Komodo ở Indonesia) không có quan hệ trực tiếp nào với rắn. Thay vì thế, chúng là bà con gần với những nhóm khác, trong đó có thằn lằn kính ở châu Âu và Bắc Mỹ - loài vốn không được xếp là họ hàng của rắn.

"Nghiên cứu của chúng tôi cung cấp bằng chứng mạnh mẽ cho thấy rắn tiến hóa trên đất liền, không phải là ở đại dương", Hedges nói. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng cần có các phân tích sâu hơn để xác nhận nhóm thằn lằn nào có quan hệ gần gũi nhất với rắn.

B.H. (theo National Geographic)