Bí ẩn trong chiếc sọ hóa thạch của thằn lằn bay

Minh họa về loài thằn lằn bay mới, với chiếc mào kỳ dị.

Biển lặng sóng và đàn cá chuồn đang lao đi vun vút. Bỗng đâu, một bóng mây lừ lừ lướt tới. Con thằn lằn bay vĩ đại với sải cánh gần 4,5 mét liệng sát mặt nước, cái mỏ như hai gọng kìm của nó mở rộng và trớt nhẹ về phía trước. Đến khi phát hiện ra con mồi, nó lao đầu xuống nước và chộp lấy, để lộ một chiếc mào to lớn khác thường ...

Trên đây là phác thảo "chân dung" của một loài thằn lằn bay khổng lồ kỳ dị mà các nhà khoa học vừa hoàn tất những "nét vẽ cuối cùng", dựa vào một chiếc sọ cực lớn của nó.

Chiếc sọ 110 triệu năm tuổi được phát hiện năm 1983 ở Brazil, nhưng mãi đến nay, sinh vật thuộc họ bò sát biết bay này vẫn chưa xuất hiện trong một báo cáo khoa học nào cả. Điều đặc biệt là nó được bảo quản tốt đến lạ thường, trong khi xương của thằn lằn bay nói chung rất yếu ớt, và hiếm khi tồn tại được dưới dạng hóa thạch.

Sọ rất hẹp, dài khoảng 1,4 mét, với một cái mào lớn ở phía sau chỉ rộng chừng 10 mm. Ông Alexander Kellner, một nhà khảo cổ tại Đại học Liên bang và Bảo tàng quốc gia Rio de Janeiro, phỏng đoán sải cánh của nó có thể dài hơn 4 mét, trong khi toàn thân dài khoảng 1,8 mét.

Cùng với cộng sự, hôm qua, Kellner đã mô tả sinh vật đặc biệt này trên tạp chí Science như là một giống thằn lằn bay chưa hề được biết tới, một loài bò sát có cánh, bà con của khủng long (*). Họ đặt tên cho nó là Thalassodromeus sethi, nghĩa là “tay đua của biển cả”. Sinh vật này sống ở kỷ Creta, chương cuối cùng trong hồ sơ lịch sử của khủng long.

Chiếc sọ của thằn lằn bay tương tự của nhạn biển hiện đại.

Hộp sọ hẹp và chiếc hàm hạ thấp khác thường đã khiến các nhà khoa học đưa đến nhận định rằng, Thalassodromeus sethi có kiểu đi săn giống như loài nhạn biển hiện đại. Nó bay là là mặt nước và lia hàm dưới về phía trước, cho đến khi chạm phải một con cá hoặc con mực nào đó. Ngay lúc ấy, hàm trên của nó sẽ sập xuống, kẹp chặt con mồi, cùng với việc dìm đầu nhanh xuống nước.

Điều đáng nói ở đây là cái mào vĩ đại khác thường của Thalassodromeus sethi.So về tỷ lệ, nó là lớn nhất trong số tất cả các động vật có xương sống đã tuyệt chủng hay còn tồn tại cho đến ngày nay, ngoại trừ một vài loài thằn lằn biết bay khác. Xương của chiếc mào này chiếm tới 3/4 kích cỡ của hộp sọ, và trên đó có những rãnh nhỏ, có thể là vết tích của mạch máu.

Căn cứ vào những mạch máu này, các nhà nghiên cứu phỏng đoán rằng, thằn lằn bay đã sử dụng mào như một bộ phận tản nhiệt, giúp làm mát cơ thể (giống như cách mà voi châu Phi vẫn sử dụng với đôi tai). Chiếc mào lớn cũng có thể đã hoạt động như một bánh lái điều khiển hướng bay của nó, hoặc vì một mục đích "thực dụng" hơn - biểu tượng cho giới tính của thằn lằn bay.

Ông David Martill, Đại học Portsmouth, nhận định, khi loài thằn lằn bay này còn sống, vùng đông bắc Brazil vẫn là một bãi biển nông giàu cá, với rất nhiều hòn đảo là nơi có thể làm tổ an toàn cho chúng. Phát hiện này sẽ giúp các nhà khoa học làm sáng tỏ thêm về tập tính ăn uống và địa bàn cư trú của thằn lằn bay.

B.H. (theo NewSci)